Categorie archieven: schrijftips

Lof voor de eerste piramidale scriptie

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In september verscheen de (bij mijn weten) eerste piramidale masterscriptie, van Marlies Ruitinga. Dat vond ik toen al erg leuk, maar om het nóg leuker te maken, is deze scriptie genomineerd voor de Columni-scriptieprijs! Marlies heeft de prijs niet gewonnen, maar opvallend is wel dat de jury de leesbaarheid van de scriptie zeer heeft gewaardeerd. Ik citeer uit het juryrapport:

(…) Het is een originele en zeer praktische scriptie. (…) De vormgeving van de scriptie is verrassend door de opbouw en het gebruik van inzetjes om definities uit te leggen. Ze hanteert als structuur het piramideprincipe, en past die zeer consequent toe. Dit komt de leesbaarheid ten goede, en daarmee onderscheidt ze zich zeker van alle andere scripties. In haar inleiding geeft ze zelf aan dat ze deze uitdaging graag aan wilde gaan: ze is daar wat ons betreft zeker in geslaagd.  Kortom: Het is een compact, concreet en praktisch bruikbaar onderzoek!

Erg leuk – en dat dit maar moge inspireren tot meer!

Handleiding bij boek

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik heb de afgelopen dagen met veel plezier Wie gelooft die renners nog? van Hans Vandeweghe gelezen. Inhoudelijk vond ik het zeer interessant en ook enkele tekstuele keuzes vond ik opmerkelijk – en daar gaat het op dit weblog over. Het boek begint met een ‘Handleiding tot dit boek’, met dit als eerste alinea:

Het maakt mij niet uit hoe u dit boek leest, want elk hoofdstuk staat min of meer op zichzelf, maar het zou handig zijn als u eerst dit stukje leest, en vervolgens de inleiding, enzovoort. zo werkt het concept ‘boek’ nu eenmaal, en zeker een boek over doping is geen verzameling korte verhalen of columns.

Ik snap niet precies wat de schrijver hiermee wil zeggen – maakt het nou wel of niet uit hoe ik lees? Maar ik vind het ook een opvallende en daardoor grappige poging om de lezer te sturen – want o, wat zijn lezers eigenwijs! Ze gaan hun eigen gangetje met teksten en dat heb je als schrijver maar te accepteren. In mijn eigen piramideprincipe-onderzoek bleek al een aantal keren dat ze bovendien nogal blind zijn voor leeswijzers. Ik vraag me dus ook af hoe veel lezers zich wat hebben aangetrokken van Vandeweghes handleiding.

Daarna volgt een dijk van een inleiding, die mij aan het eind zelfs behoorlijk wist te raken, als Vandeweghe uitlegt aan wie hij het boek opdraagt en waarom. Dat zet een zeer hoge verwachting – als een inleiding van non-fictie al ontroert…

Het boek viel me tekstueel daarna wat tegen, moet ik zeggen. Niet inhoudelijk, daarin geeft het veel stof tot nadenken. Maar ik had in de handleiding wel behoefte gehad aan instructies over twee andere onderwerpen, of liever gezegd, twee redactionele keuzes stoorden me:

  • Het grote aantal voetnoten. Wat mij betreft geldt in niet-wetenschappelijke teksten dat er geen voetnoten in thuishoren, behalve dan héél misschien en zeldzaam voor bronnen ofzoiets. Heb je de neiging om voetnoten te gebruiken? Verwerk de informatie in de lopende tekst of laat weg. Met dat advies was de leesbaarheid van dit boek sterk toegenomen. Er zijn pagina’s met wel drie voetnoten, met allerlei verschillende soorten informatie erin, die je soms wel en soms niet kunt missen. Steeds moet je dus uit het gewone lineaire lezen stappen – mij irriteerde dat.
  • De rol van de bijlagen. Bijlagen horen wat mij betreft niet in het lopende verhaal thuis. Dus als ik dan op p. 164 lees dat ik ‘voor een goed begrip van wat volgt’ eerst twee lange stukken in de bijlage moet lezen, dan klopt er iets niet. Dan hadden die stukken daar dus moeten staan. En een van de aller-interessantste stukjes informatie staat ook in een bijlage. Het is het enige beeld ook, een prachtige grafiek die laat zien wat het effect is geweest van de opspoorbaarheid van eerst EPO en daarna bloedtransfusies. Zonde om die in een bijlage te stoppen!

Het boek wekt de indruk met haast tot stand gekomen te zijn, toen doping ineens ‘hot’ werd. Nouja, vooruit dan maar – ik ben omwille van de inhoud en het standpunt blij dat het er is!

Just-in-time-passief

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Een half uur geleden staarde ik naar dit weblog en dacht ik: ‘ik zou eigenlijk iets willen schrijven, want zo veel stelde het de laatste dikke week niet voor. Maar ik heb echt géén inspiratie’. Al mijn schrijfinspiratie is kennelijk gaan zitten in mijn nieuwe vakboek (goed op dreef, veel denkwerk) en in een stortvloed aan voorstellen: de afgelopen maand brak ik een acquisitie-record. Opmerkelijk, in een periode van economische malaise, maar wel fijn natuurlijk. Ik moet voor de herfst ook al echt mijn agenda in de gaten houden.

Ik zette dus een punt achter de werkweek, en pakte de krant. Zoals altijd eerst naar de pagina met Fokke & Sukke en het Ikje. En aah, wat een mooi ikje! Daar móet ik over schrijven.

Waar het op neerkomt is dat twee mensen van rond de 90 een telefoongesprek voeren, met deze passage:

“Hoe is nu je dag? Hoe laat sta je op?”
Even is het stil. Hij zucht: “Ik sta niet meer op. Ik word tegenwoordig opgestaan”.

En laat niemand, niemand, niemand ooit nog beweren dat je het passief moet vermijden! Anders dan met wordt opgestaan is dit echt niet uit te drukken! Prachtig gebruik van de vermaledijde constructie!

NRC, dank voor de just-in-time inspiratie! Nu is het weekend!

(Wie meer hierover wil weten, leze mijn serie over de lijdende vorm uit december 2011, deel 1, 2 en 3 of meer in het algemeen mijn Tekstblad–column over moeten’s en mag-niet’s. Voor mijn proefschrift had ik indertijd ook een paar prachtige voorbeelden van functionele, ja, zelfs literaire passieven!)

3 tips. Of: weet iemand een betere titel?

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Weer eens even drie heel verschillende verwijzingen naar andere waardevolle blogs:

  • Onder het motto ‘zo hoor je het eens van een ander’ een belangrijk punt van Idea Transplant-blogger Jan Schultink: ‘skip the methodology‘. Ik zou trouwens veel vaker naar dat blog kunnen verwijzen, want er staan vaker interessante dingen in. Dus ik zou zeggen: volg het zelf ook!
  • Goede adviezen voor titels bij Protaal. Krijg ik acuut writer’s block van: wat moet er nou voor titel boven deze blogpost? ‘3 tips’, bleh, uitgekauwd!
  • En dan was er ook nog de ophef over het eindexamen Nederlands. Meest informatieve webpagina erover vond ik die op Joop.nl, met daarin links naar de brief van de hoogleraren, de petitie (die ik ook tekende) en de examens zelf. Ook leuk is de analyse van het VWO-examen door Marc van Oostendorp, waarin je zelf kunt nagaan of je het bedoelde goede antwoord had kunnen afleiden.

 

Tip: @bobotaal

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Sinds een tijdje volg ik met veel plezier De Wethouden, oftewel @bobotaal, op Twitter, zie https://twitter.com/Bobotaal of ook http://www.bobotaal.nl/ Alle tweets van deze, naar eigen zeggen, voormalige beleidsambtenaar beginnen met ‘Bobo zegt:’ en dan volgt er me toch een uitspraak… Keer op keer ga ik er geheel glazig van kijken! En o, wat zijn ze herkenbaar!

Bobo noemt de eigen site een schandpaal voor clichéridders’. Een paar voorbeelden:

  • Er is commitment gecreëerd, maar daarmee is niet iedere keuze in het proces een afgeleide van de visie.
  • We zijn continu invulling aan het geven aan het rapport.
  • Deze faciliteit kan fungeren als schakelpunt voor verdere aanhaking.

Je kunt de tweets gebruiken als oefening in hoe je zoiets in gewone-mensen-taal kunt zeggen. Al is dat lang niet altijd te bepalen. Het derde voorbeeld van hierboven bijvoorbeeld – geen idee! Nou, alleen al daarom moet je zo niet willen schrijven. En daaraan herinnert @bobotaal je een paar keer per dag!

Vermijd de naamwoordstijl niet!

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Gisteren was ik bij de promotie van Margreet Onrust aan de VU.  Tijdens de receptie ontstond er met diverse vakgenoten uit praktijk en wetenschap een geanimeerd gesprek: proefschrift en promotie hadden ons duidelijk geïnspireerd. Ik denk dat dat hem vooral zat in de bijzondere invalshoek ervan, namelijk een die praktijk en wetenschap dicht bij elkaar brengt, dichter dan gebruikelijk in de taalbeheersing.

Dr. Onrust heeft een schrijfadvies onder de loep genomen, namelijk ‘Vermijd de naamwoordstijl’. Iets wat je inderdaad vaak hoort, zie bijvoorbeeld bij taaladvies.net of de tweede tip hier. Is dat een zinvol advies? Nou, nee.

Nouja, zo stellig concludeert Onrust dat niet, ze behoudt wetenschappelijke nuance en ze wil niet al te belerend zijn. Maar op basis van haar onderzoek is het wel de conclusie. Het is geen goed advies, want:

  • Onder ‘naamwoordstijl’ wordt een groot aantal uiteenlopende verschijnselen verstaan, die misschien gemeenschappelijk hebben dat je iets met een zelfstandig naamwoord uitdrukt waar een werkwoord aan ten grondslag ligt, maar er is nogal een verschil tussen verbetering, (het) vaststellen en keuze, om er maar drie uit te pikken, en ook tussen simpelweg de keuze en de zin waar ik net in een tekst van een opdrachtgever over struikelde omdat ik die twee keer moest lezen om te weten hoe hij in elkaar zat: Slechts over het statistisch betrouwbaar onderscheiden kunnen oordelen worden toegekend op basis van… en dat komt dus mede door het onderscheiden.
  • Het advies zegt er niet bij wat je dan wél moet doen, en dat is best wel ingewikkeld, want zo makkelijk is het omzetten naar allemaal werkwoorden niet. Maak ik me ook wel druk over: het is zo’n typische magniet waar je als schrijver meer last dan steun van hebt.  En dan geven de schrijfadviseurs vaak ook nog een heel aantal uitzonderingen, dus ‘goed gebruik’ van de naamwoordstijl, en dan wordt het helemaal ingewikkeld!
  • Zo veel ‘foute’ naamwoordstijl heb je helemaal niet, of althans, dat verschilt per genre, maar in de twee die Onrust onderzocht, voorlichtingsteksten en wetenschappelijke teksten, valt het wel mee met de formuleringen die het verschijnsel zijn slechte reputatie hebben bezorgd.
  • Een deel van het mogelijk ongewenste effect van de naamwoordstijl ligt niet aan het naamwoordelijke ervan, maar aan iets anders: in die voorbeeldzin van mij van hierboven ligt het zeker ook aan de tang (over het [ statistisch betrouwbaar ] onderscheiden), en ook abstractie is niet alleen aan naamwoordstijl voorbehouden: Onrusts voorbeeld (p. 303) is dat de belangrijkste bijwerking is beschadiging van de slokdarm (twee keer naamwoordstijl) niet abstracter is dan de grootste factor is uithoudingsvermogen. En dat klopt natuurlijk.
  • En vooral: de naamwoordstijl heeft juist heel vaak een goede functie. Bijvoorbeeld in wetenschappelijke teksten.

En misschien ben ik zo nog niet eens volledig! Weg ermee, dus, met dat advies. Hoe moet het dan wel? Onrust stelt voor om het advies (en misschien wel schrijfadvisering in het algemeen) genre-afhankelijk te maken. Voor wetenschappelijke teksten moet je de naamwoordstijl misschien wel aanraden, omdat ze bijvoorbeeld heel geschikt zijn voor generaliserende uitspraken en wetmatigheden. Misschien zit het probleem ervan wel in andere genres, zoals beleidsteksten? Dan heeft een algemeen afraad-advies dus geen zin.

Uit de vergelijking die Onrust maakte tussen beginnende en ervaren schrijvers kun je ook adviezen afleiden. Een verschil tussen de groepen schrijvers van voorlichtingsteksten is bijvoorbeeld dat beginners meer dan gevorderden de neiging hebben om een naamwoordelijke formulering met van te kiezen. Ze schrijven bijvoorbeeld: dit kan gemakkelijk voorkomen worden door het nemen van een griepprik. Een gevorderde schrijver laat daar het nemen van weg, dat kan prima.

En gevorderde schrijvers durven ook korter naar een complex begrip terug te verwijzen. Waar een beginner blijft schrijven afbraak van botten (bij osteoporose) maakt een gevorderde daar eerder botafbraak van. Gevorderden schrijven compacter.

Interessant proefschrift, fraaie verdediging ervan, geanimeerde borrel-na – wat wil je nog meer? Nou, vaker dit type werk! De kloof tussen wetenschap en praktijk is veel te groot. Onrust concludeerde dat gister ook, in haar antwoord op de laatste vraag, dus vlak voor het hora est. Het ligt volgens haar aan beide kanten, en daarmee ben ik het eens.

Ik ben benieuwd of haar werk de kloof gaat overbruggen, dus of ik in de toekomst genuanceerdere adviezen over de naamwoordstijl ga horen. Ik ga ze, als de situatie zich ertoe leent (ik doe weinig met dit soort taaltechnische verschijnselen), zeker geven!

Bron: Onrust, M. Vermijd de naamwoordstijl! Een onderzoek naar de houdbaarheid van een schrijfadvies. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 2013.

Model zakelijk schrijven

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Gister beschreef ik dat je door middel van goed/anders schrijven tegemoet kunt komen aan de steeds hogere eisen van klanten in de zakelijke dienstverlening. Niet zozeer met betere teksten, maar door hen beter bij te staan bij het nemen van een duurzame beslissing.

Die hogere eisen aan adviseurs, die zijn volgens mij als volgt samen te vatten: met het oog op zo’n duurzame beslissing willen klanten steeds meer…

  • Transparantie, in de zin van: dat je hun taal spreekt, dat ze begrijpen wat je bedoelt, dat je openheid van zaken geeft en je kennis met hen deelt.
  • Interpretatie: het is niet genoeg als jij de feiten voor hen op een rijtje zet, nee, ze willen weten wat die feiten voor hen betekenen. Bijvoorbeeld: wat kunnen ze nou het beste doen?
  • Lef&flair. Nee, klanten willen geen botte lomperik, maar wel een adviseur met een gezicht, smoel, karakter, die durft te zeggen waar het op staat.

Om aan deze eisen tegemoet te komen, heb je als adviseur volgens mij drie vaardigheden nodig die je door middel van schrijven kunt verwerven, ontwikkelen en permanent verbeteren: inlevingsvermogen, creativiteit en helder denken (in de zin van: logica, redeneren en argumenteren).

Die drie vaardigheden ontwikkel je tegen de achtergrond van drie dingen die in de context van adviseren gegeven zijn, maar die je wel goed moet benutten:

  • Je vakkennis, als inhoudelijke basis een noodzakelijke maar nog niet voldoende voorwaarde waar je de driehoek bovenop zet.
  • Contact met de klant (dat moet je hebben om goed te kunnen schrijven én adviseren; goed schrijven kan je ertoe aansporen).
  • Schrijven als vrijplaats (zoals bij freewriting): jezelf toestaan om gekke dingen te schrijven en zo te werken aan je creativiteit, directheid en lef.

In een voorlopig visueel modelletje ziet dat er dan zo uit:

modelDe eisen staan in de hoeken, de vaardigheden en hun context langs de zijden, samen gaat het om input voor de te nemen beslissing. En zo zou je schrijven in de zakelijke dienstverlening dus kunnen zien. Het model heeft verder geen pretenties, het is vooral bedoeld om inhoud aan op te hangen. En ook wel om te laten zien wat schrijven is. Als je in je opleiding het beeld hebt gekregen dat schrijven vooral inhoudt het zo verantwoord mogelijk op een rijtje zetten van vakkennis, dan is dit heel andere koek!

Dit is een heel voorlopige eerste versie van het model. Ik ga er zelf mee verder, dus wie weet wordt het nog heel anders. Ik ben nog niet helemaal gelukkig met de termen en misschien gaat het sowieso nog wel een keer op z’n kop. Maar in dit model komt wel een boel denkwerk en allerlei ervaringen en kennis van al jaren voor me samen. Meer natuurlijk dan ik in zo’n blogpost kan uitleggen. Maar ik wilde het toch graag even laten zien.

Passief is niet terughoudend

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik hoor het vaak zeggen: dat je beter actief dan passief kunt schrijven. Iets waar ik sowieso genuanceerd over denk, en waarbij mij de laatste tijd in toenemende mate het vermoeden bekruipt dat mensen (leken, dus niet taal- of schrijfexperts) er iets heel anders mee bedoelen dat ik eronder versta.

Dat vermoeden werd gister bevestigd. Ik las toen de eerste, voorlopige resultaten van het onderzoek van mijn Groningse scriptiestudent Kiki, die zakelijke lezers heeft geïnterviewd, onder andere over hun voorkeuren. Inderdaad, daar is-ie weer: liever actief dan passief.

Dan geeft er één respondent een voorbeeld: ze heeft liever de volgens haar actieve zin ‘bij ziekte A dient behandeling B te worden gebruikt’ dan de passieve ‘bij ziekte A zou eventueel kunnen worden overwogen om dit en dit te gebruiken’.

Die twee zinnen zijn grammaticaal allebei passief. Dat is het verschil niet, ‘worden gebruikt’ versus ‘worden overwogen’. De tweede zin bevat wél veel meer modale hulpwerkwoorden en andere ‘disclaimers’: ‘zou eventueel overwogen kunnen worden’. Hij is dus veel voorzichtiger, terughoudender geformuleerd. Niet gek om dat ‘passief’ te noemen, maar wel verwarrend.

Dit vermoeden heb ik al vaker gehad, dat mensen terughoudend, voorzichtig, met veel disclaimers en misschien ook wel veel grammaticale passieven erin ‘passief’ noemen, en ik ga er toch eens vaker naar vragen. Gewoon, ter verheldering.

Overigens, net zoals het passief z’n plek heeft, hebben modale hulpwerkwoorden dat ook. Zonder is krachtiger en duidelijker, maarja, dat is nou eenmaal niet altijd de bedoeling. Goed schrijven is zorgvuldige afwegingen maken!

Anders schrijven leidt tot eigenzinnig adviseren

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Vorige week beloofde ik iets te laten zien van de nieuwe positionering van het boek waar ik mee bezig ben. Even wat achtergrond: tegen het eind van 2012 realiseerde ik me dat anders (meestal: piramidaal, maar dat hoeft niet) gaan schrijven voor een organisatie tot een veel diepere verandering leidt dan alleen maar betere teksten. Daarom is het ook zo moeilijk: het gaat om veel meer dan een teksttrucje. En puur voor de tekst hoef je het ook niet te doen (omdat, zo bleek onder andere in mijn piramideprincipe-onderzoek, zakelijke lezers helemaal niet zo gevoelig zijn voor tekstkwaliteit). Het gáát juist om die verder gaande verandering. Je kunt schrijven daar als instrument voor zien.

Maar wat is die verandering precies? Daarover heb ik de afgelopen maanden nagedacht en gepraat met ervaringsdeskundigen (enkele van mijn eigen opdrachtgevers). Ik wil de verandering nu als volgt omschrijven:

Door anders te schrijven, kun je leren eigenzinnig te adviseren aan steeds veeleisender klanten.

Dat klanten in de zakelijke dienstverlening steeds veeleisender worden, dat hoorde ik van mijn opdrachtgevers, en ik merk het zelf ook, in beide rollen (als klant en als dienstverlener). Het heeft waarschijnlijk te maken met de krappere financiële middelen, dat klanten meer waar voor hun geld wensen. En daar vind ik niets mis mee: ik kan me er wel over verbazen hoe veel middelmatigheid er verkocht wordt – maar dat terzijde.

Wat die klanten eisen, is dat hun adviseur hen helpt bij het nemen van duurzame beslissingen. Onder ‘duurzaam’ versta ik dat de klant er echt wat mee opschiet, op de lange termijn. Dus als er een spanning is tussen de snelle oplossing die goed klinkt en lekker voelt, maar die op de lange termijn problemen oplevert, en de moeizamere weg die juist op de lange termijn houdbaar is, dan is die moeizamere weg toch de beste. En dat zul je dan dus als adviseur goed moeten uitleggen en beargumenteren. Op basis van solide vakkennis, maar met zeer goed begrip van de situatie en de belangen van de klant. Daarom moet je je klant dus heel goed kennen.

Hoezo is dat eigenzinnig? Een ander woord op die plek was klantgericht geweest, maar dat voldeed niet. Als term is het platgetreden, adviseren is altíjd klantgericht dus inhoudelijk is het te vanzelfsprekend, en klantgericht is soms verworden tot een wat al te slaafs doen wat de klant wil, ook al is dat níet duurzaam. Dat is het eigenzinnige eraan (deel 1): het ook tegen de klant durven zeggen als je vindt dat hij verkeerd bezig is. Daarin jezelf, je eigen expertise, serieus nemen.

Deel 2 van de eigenzinnigheid is dat je durft je vakkennis te overstijgen. De meeste professionals hebben in hun opleiding geleerd dat je elke uitspraak moet kunnen verantwoorden. Bij eigenzinnig adviseren durf je nét een stap verder te zetten. Niet alleen maar de data op een rijtje zetten, maar ook zeggen wat ze voor je klant betekenen. Dat is altijd enigszins een sprong in het duister: eigenzinnigheid vraagt om een beetje lef.

Eigenzinnig adviseren, zodat je je klanten steeds beter helpt bij het nemen van beslissingen. Dat kun je bereiken met schrijven. Beter schrijven, anders schrijven dan hoe je het in je vakopleiding hebt geleerd. Hoe? Nou, daarover gaat dat nieuwe boek. En morgen daarvan een vooruitblik: mijn nieuwe conceptuele model van zakelijk schrijven!