Het was er al een tijdje en in die tijd gaf ik het weg, maar in dit nieuwe jaar is het voor iedereen beschikbaar: mijn e-boek Tekst Werkt over lezen en schrijven in organisaties. Download het hier!
En verder wens ik jullie een mooi 2017 toe, met een goede mix van creativiteit en structuur, in jullie schrijven en daarbuiten!
Op de laatste werkdag van het jaar doe ik nog weer eens even een paar leuke links, zo verschillend dat er vast voor iedereen wel wat tussen zit:
Drukke week gehad waarin ik bijna alle tijd die ik nog tussendoor over had besteed heb aan het redigeren van een grote, Engelstalige offerte van een opdrachtgever. Daarover één klein dingetje: de term value add kwam daar regelmatig in voor. Ik dacht: ‘Wat is dat nou weer, iemand die geen value added kan schrijven?’
Maar na een tijdje ging ik aan mezelf twijfelen. Vanwege de frequentie in de tekst, maar ook omdat ik van mezelf weet dat ik ‘waarde toevoegen’ een jeuk-uitdrukking vind, dus misschien al te geprikkeld reageer. Ik bedoel: ik heb niets tegen de strikt economische betekenis van value added (toegevoegde waarde, zoals de TW van BTW), maar wel tegen het managementjargon-gebruik ervan (eerder Nederlands meerwaarde). Bij McKinsey maakten we daar onderling als communicatiespecialisten wel grappen over, dan hadden we geluncht en zeiden we daarna tegen elkaar ‘Zo, ik ga vanmiddag weer eens lekker waarde toevoegen!’
In de tekst was value added gebruikt op de jargonmanier. En dan ook nog fout, op een manier die mij deed denken aan hun hebben, dat schrijf je toch ook niet in een nette tekst. Ergens schemert het woord ad er ook nog tussendoor voor mij, en dat is helemaal gek – waardeadvertentie?
Toch sloeg de twijfel dusdanig toe dat ik maar eens ben gaan googlen. Wat blijkt? Value add komt veel voor. Zo vaak dat het voor veel mensen inmiddels geaccepteerd is – inderdaad net hun hebben. Maar er trekken ook nog mensen dapper tegen ten strijde. Ik was blij met de website Stop Saying ‘Value Add’ bijvoorbeeld. Op grond daarvan ben ik dus maar gaan verbeteren.
‘Mijn’ schrijver kon er niet zo veel aan doen, overigens, aan value add. Hij had de schrijfwijze overgenomen van zijn cliënt…
Op Neerlandistiek.nl sneed eerder deze week niemand minder dan Jan Renkema een kwestie aan die mij ook af en toe bezighoudt: schrijf ik klant of cliënt? De officiële betekenis van die woorden is gelijk, maar ze verschillen in gevoelswaarde. Dat ervaar ik zo, en Renkema zegt hetzelfde.
In de meeste van mijn teksten gebruik ik klant/cliënt in de hoedanigheid van de afnemer van een dienst van een adviseur en lezer van een adviesrapport. Ik gebruik ze door elkaar. Toen ik bezig was met de derde druk van Adviseren met perspectief heb ik over die keuze zelfs nog overlegd met een vakgenoot, want toen wilde ik wel consistent zijn.
Het werd klant. Mijn overweging was vooral: als het verder niet zo veel uitmaakt, gebruik dan maar het gewonere, informelere woord. Dat vind ik in het algemeen, en voor deze keuze dus ook. Vandaar ook adviseur en niet consultant. In mijn verantwoording voor de keuze (p. 14) schrijf ik ook nog dat ik cliënt eigenlijk wel gelijkwaardiger vind, daar waar de klant koning is.
Met Renkema’s drie associaties kom ik er niet uit. Op basis van de eerste, dat cliënt meer voor diensten is en klant voor producten, zou ik het over cliënten moeten hebben. De andere twee herken ik niet en ik vind de voorbeelden ook niet overtuigend, eerder managementblabla (van cliënt- naar klantgericht, alsof dat preciezer is) en dikdoenerij (een prostituée die geen klanten heeft, maar cliënten).
Ik heb zelf een andere associatie: aan cliënt hangt een zweem van hulpverlening, van eufemisme voor patiënt zelfs. Bij het losse woord ervaar ik het nog niet zo sterk, maar bij cliëntgericht, als in cliëntgericht schrijven dat ik dan zou bepleiten, dan zie ik ineens de GGZ voor me. Klantgericht is voor mij neutraler. (Ik zie nu net dat er een reactie is gekomen op het stuk van Renkema waarin de associatie van cliënt met zorg er inderdaad blijkt te zijn)
Juist om dikdoenerij te vermijden koos ik in mijn boek voor klant. Het woord komt er nogal vaak in voor en een heel boek vol cliënt, cliënten en cliëntgericht, pfoe, da’s heavy!
Binnenkort geef ik ergens een training die zowel over tekst als over presentaties gaat. Dat is uitzonderlijk: niet alleen gaat het in trainingen bijna altijd ofwel over tekst, ofwel over presentaties, maar meer in het algemeen is mijn indruk dat een organisatie, of zelfs een hele branche, ofwel in tekst ofwel met presentaties communiceert. Ik bedoel: er zijn volgens mij niet veel adviseurs die voor hun klanten ongeveer even veel schrijven als presentaties maken.
Maar goed, mijn opdrachtgever van volgende week dus wel, die maken zelfs al hun genres in beide vormen, dus een projectvoorstel kan zowel in Word als in PowerPoint gemaakt worden, maar een eindrapport ook, en alles ertussenin. Ze willen dus aan beide aandacht, in één training, voor mensen die al een stevige kennis van het piramideprincipe hebben maar die het lastig vinden een piramide in tekst dan wel een presentatie te vertalen.
In de voorbereiding realiseerde ik me iets wat ik vagelijk wel wist, maar nog nooit zo helder onder woorden had gebracht om het uit te kunnen leggen (straks) of (hier) op te kunnen schrijven: de verhouding tussen de kernzin en de rest van de alinea is hetzelfde als die tussen titel van de slide en de rest ervan, dus de visualisatie. En die relatie is er een van hoofdboodschap versus uitwerking daarvan. Niet helemaal meer zo strikt volgens die ene vraag van het piramideprincipe, maar wel vergelijkbaar.
Dus hoe maak je goede slides dan wel alinea’s? De hoofdboodschap lees je af uit je piramide, dat wordt de titel dan wel de kernzin, en die werk je dan in de rest van de slide/alinea uit. Hartstikke simpel.
Twee consequenties:
Een kernzin kan ook nog wel meer doen, zoals relaties leggen met eerdere alinea’s en met het hogere hiërarchische niveau. Dat is voor PowerPoint-titels lastiger te realiseren. Het is een van de mooie dingen van tekst…
Eerder deze week was er van mijn netwerkclub, de Vrouwelijke Ondernemers Overschie, een avond over time-management, met professional organizer Martine Vecht van Bien-être. Het was een leuke avond en ondanks dat ik mijn eigen time volgens mij aardig manage pikte ik er ook nog wel wat van op.
We kregen aan het eind ook nog tips op papier mee, en eentje daarvan viel me op. De tip luidt ‘minder mailen loont’ – want op een verstuurde mail krijg je er gemiddeld 1,6 terug, zeker als je nogal kwistig bent met cc’s en vragen voor de vorm. En de e-mail, ja, die kost ons allemaal (te) veel tijd, toch? Nou, goed schrijven helpt ook. Ik citeer Martines handout:
Wat voor jou logisch lijkt, kan toch multi-interpretabel zijn. Lees je mail dus na op onduidelijkheden. Je krijgt geheid meer mail als je slordig formuleert.
Mee eens! Sterker nog: omdat je eigen schrijven voor jezelf zo logisch is, moeten belangrijke teksten zelfs door een ander worden nagelezen op onduidelijkheden. Dat hoeft niet bij elk mailtje natuurlijk. Maar goed schrijven (en een effectief schrijfproces!), ja, dat scheelt tijd.
Eergisteren schreef ik over ‘strijken en rennen’ als effectieve probleemoplossende schrijfstrategieën. Als ik op dat moment de weekendkrant al helemaal uit had gehad, had ik er meteen iets daaruit aan kunnen verbinden. Ik las het desbetreffende artikel pas gisteren, en toen schoot ik in de lach: daar zegt iemand precies wat ik ook bedoel!
Het gaat om ecoloog Marten Scheffer, die in de Wetenschapsbijlage van de NRC geïnterviewd wordt over plotselinge omslagen. Het artikel begint zo:
Daar ben ik het helemaal mee eens. Het doet me denken aan die keer dat ik hoorde hoe er bij een van de vakgroepen waar ik wel eens voor heb gewerkt gesignaleerd werd dat de studenten onvoldoende ‘lef’ hadden om interessante uitspraken te doen. Tot mijn verbazing leidde dat ertoe dat er een extra methodologievak bijkwam in de opleiding. Dat kwam op mij over als het paard achter de wagen spannen. Overigens, juist dat lef zeggen pas afgestudeerden in rap tempo (praktijkshock!) te moeten ontwikkelen in hun eerste baan.
En tegen het eind staat er dit:
We delen niet alleen een inspiratiebron, aan het einde zegt Scheffer precies wat ik eergisteren ook wilde zeggen: dat werkgevers tolerant moeten zijn als je andere dingen doet dan achter de computer blijven zitten, omdat je strijkend of rennend, of pokend in een kampvuurtje, betere ideeën krijgt.
Gister schreef ik over schrijven bij het strijken en rennen. Maar hoe onthoud je dan je goede invallen? Bij het strijken zou je nog wel een notitieboekje klaar kunnen leggen, maar rennend is dat geen doen. Welnu, ik geloof wat dat betreft in een tip die elders in hetzelfde Schrijven Magazine staat, namelijk in een interview met Kathelijn Vervarcke. Eén van haar schrijftips is (p. 13):
Gebruik geen notitieboekje. Echt goede ideeën moet je kunnen onthouden, dat is een goede methode om slechte ideeën van goede te onderscheiden.
Dat is nogal tegen de teneur in de meeste schrijfadviesboeken in, maar ik ben het ermee eens. Niet dat ik helemaal geen notitieboekje heb – ik heb standaard een schrift in mijn tas zitten. Dat is om aantekeningen te maken en om kladversies te schrijven of zomaar wat te freewriten.
Maar dus niet om invallen op te schrijven. Want die krijg ik, zoals ik gister schreef, vooral fietsend en wandelend. En de goede blijven inderdaad altijd hangen. Dat is een kwestie van vertrouwen: als het echt belangrijk is, hoef je geen moeite te doen iets te onthouden.
In de huidige editie van Schrijven Magazine (nummer 5, p. 43) staat een column van Lex Jansen die me uit het hart gegrepen is en waar een paar wijze lessen in staan voor zakelijke schrijvers.
In de eerste plaats vertelt Jansen hoe hij talloze auteurs heeft gevraagd naar hun ideale schrijfdag, en daarop telkens een ander antwoord kreeg: het kan ’s ochtends zijn, ’s middags, in alle rust en stilte of juist met wat lawaai. Mensen verschillen, schrijvers verschillen – zakelijke schrijvers ook. De kunst is om je eigen gebruiksaanwijzing te leren kennen en daar dan ook naar te durven handelen.
Daarna vertelt Jansen een verhaal over hoe een gefrustreerde auteur ontdekte dat hij achter de strijkplank en rennend ineens wél oplossingen zag voor zijn schrijfproblemen (‘iedere renpartij levert minimaal één bruikbare gedachte op’), en juist niet als ‘hij achter zijn Appel naar een leeg beeld zat te staren’.
Ik herken dat helemaal, van mezelf en van anderen: als ik ergens niet uit kom, is achter de computer blijven zitten het slechtste wat ik kan doen. Mijn beste ideeën en oplossingen komen lopend en fietsend, maar ook afwassend en dweilend. Helaas is het in veel werkomgevingen not done om zoiets op te zoeken als je aan het werk bent. Dus kleven ze daar met z’n allen aan stoel en beeldscherm vast.
Niet productief. Al lijkt het misschien wel zo.
Ik had het hier pas geleden al over een gekke zin in een stukje over fietsen, nou, hier komt er nog een. Uit een column van Arjan de Vries, directeur van de NTFU, in hun ledenblad Fietssport Magazine, over techniek.
Als ik de column goed begrijp, wil De Vries zeggen dat een ideale techniek niet bestaat: alle wereldtoppers maken wel een afwijkende, vreemde beweging, en recreanten trappen ook niet volgens het ideaalplaatje. Dus, zo vraagt De Vries retorisch: is uitgaan van een ideale techniek wel reëel?
Dan begint de volgende, laatste alinea zo:
Een ding is zeker: als je ervan uitgaat dat een ideale techniek niet bestaat, dan kun je in de aanloop naar zo’n ideaalbeeld alleen maar fouten maken. Dat is vervelend. Trainers en instructeurs wijzen je dan telkens weer op die fouten. Als een ideale techniek niet bestaat, dan stimuleert een fouten analyserende aanpak niemand tot doorgaan. Het is frustrerend zelfs.
Dat kan ik alleen maar begrijpen als ik de eerste zin een beetje aanpas:
Een ding is zeker: als je ervan uitgaat dat een ideale techniek
nietbestaat, dan kun je in de aanloop naar zo’n ideaalbeeld alleen maar fouten maken.
Dus ofwel ik snap er niks van, ofwel er heeft hier iemand even niet opgelet. Maar laat ik niet te streng zijn. Want ook bij schrijven leidt het ideaalplaatje nastreven tot frustratie. Bij schrijven geldt dan ook nog dat elke lezer anders is, dus dat je nooit voor alle lezers ideaal kunt schrijven. Goed is echt wel goed genoeg.