Zo af en toe loop ik eens een boekwinkel binnen om te gluren of ze nog wat hebben op mijn vakgebied dat aan mijn aandacht is ontglipt. De meeste nieuwe boeken komen mij wel ter ore via-via of door recensies in vakbladen. Maar niet allemaal, en ik vergeet er ook wel eens een te kopen. Ik koop zeker niet alles, want er wordt ongelofelijk veel herhaald en overgeschreven. Maar ik kijk wel naar alles, nouja, naar zo veel mogelijk, om te zien of het interessant is. Zo ja of in geval van twijfel, dan koop ik het.

Gister wipte ik even binnen bij Intertaal in Amsterdam; ik kwam er met twee boeken uit. Van eentje wist ik het bestaan maar ik had het nog niet: de Prisma E-mails en brieven schrijven in het Nederlands van Corriejanne Timmers. Ik nam het mee omdat er voorbeeldbrieven in staan, en dat kan wel eens handig zijn om aan iemand te laten zien – al vraag ik me wel af hoe vaak het voorkomt dat iemand een brief met een verzoek tot audiëntie bij de Koningin stuurt, maar goed.

Het andere boek kende ik nog niet: Succesvol schrijven, van Allan & Barbara Pease. Dat zijn de auteurs van Waarom mannen niet luisteren en vrouwen niet kunnen kaartlezen. Dat boek heb ik ook niet gelezen, maar ik ken het wel van titel. Sterker nog: ik knapte al af op die titel. Ik houd niet van zulke generaliserende uitspraken over de verschillen tussen mannen en vrouwen, en in mijn relaties ben ik altijd de betere kaartlezer geweest, dussss… maar het is wél een opvallende titel, en ik dacht daarom meteen wel: misschien is dat wel een heel ander soort boek over schrijven. Dus laat ik eens kijken.

Succesvol schrijven gaat niet over verschillen tussen mannen en vrouwen. Het is wel een heel origineel boek. Het pleit voor een benadering van zakelijk schrijven waar ik achter sta. Het boek introduceert bijvoorbeeld het WHIE-principe, ‘wat heb ik eraan’, als radiostation waar alle lezers op staan afgestemd. Dús moet je lezers precies dat vertellen: wat hebben zij eraan? En dat moet je snel doen, liefst al in de openingszin, anders ben je ze kwijt. Verder moet je de lezer persoonlijk benaderen en boeien. Dat doe je allemaal niet met de standaard-schrijftaalaanpak als ‘Naar aanleiding van ons telefoongesprek stuur ik u hierbij onze brochure ter inzage’. Allemaal helemaal mee eens.

Maar de concrete uitwerking van de adviezen in Succesvol schrijven, daarvan word ik licht onpasselijk. Een voorbeeld van p. 47-48:

Goedemorgen Stephen,

Ik wil graag openhartig met je praten.

Eenvoudig gesteld: computersystemen kunnen een ontzettend blok aan je been zijn.

Je hebt de verhalen waarschijnlijk gehoord. Wij hebben ze in het echt gezien. In potentie briljante systemen die zorgen voor regelrechte rampen in bedrijven.

<alinea geknipt>

Het is gevaarlijk. Dat is het slechte nieuws.

Er is echter ook goed nieuws – heel goed nieuws.

<alinea geknipt>

Ik wil jou, Stephen, vragen of je op een dag ergens in september slechts 58 minuten van je tijd op wilt offeren. In ruil hiervoor geef ik je een uur van de tijd van mijn team. Het is helemaal gratis, en er zijn geen kleine lettertjes.

(Enzovoort)

Mag ik even overgeven? Ik ben al helemaal weg bij het openhartig willen praten. Praten, hoezo, dit is een e-mail. Openhartig? Laat me niet lachen, zeg, dit is een verkooppraatje en waar gaat het helemaal over? Een ‘ontzettend blok aan mijn been’, ‘rampen’, uh, krijg ik nu een probleem aangepraat? Ik denk dan ‘nou, ontzettend…’ – en ik ben toch geen oelewapper? 58 minuten zijn geen uur. En al die verbrokkelde stukjes tekst, alsof ik geen hele alinea’s aan kan, alsof ik achterlijk ben. 

Leuke principes, foute uitwerking. Te Amerikaans? Gewoon over de top? Bedoeld als grap of om te provoceren, in de hoop dat schrijvers ergens in het midden uitkomen? Het midden dan tussen dit gekwijl en de formele schrijftaal die in E-mails en brieven schrijven in het Nederlands nog gepleit wordt:

Hierbij [ taboewoord volgens Succesvol schrijven! ] verzoek ik u, in mijn hoedanigheid van voorzitter van vereniging XYZ, mij te ontvangen in particuliere audiëntie in verband met een mondelinge toelichting op het u onlangs toegezonden verzoek tot het aanvaarden van beschermvrouwschap van de vereniging’ (p. 54).

Of, iets zakelijker: de geadviseerde beginzin om te reageren op een offerte is ‘naar aanleiding van uw offerte van … jl. … ‘ (p. 139). Dat vind ik voor een boek uit 2009 (dertiende, herziene, druk) onnodig formeel en clichématig.

En dat optimum, dat ligt natuurlijk inderdaad ergens in het midden. Maar met deze twee boeken moet je dat midden dus nog wel op eigen kracht zien te vinden.

Aansluitend bij mijn eigen ingezonden brief (zie post van gisteren): in de Groene staat een beregoed artikel van Joop van der Horst over hetzelfde onderwerp: Taalproblemen en de wegen naar mogelijke oplossingen. Nouja, eigenlijk is de titel ‘De taal verloederd nu eenmaal’ – maar knap daar niet op af, want Van der Horst kan echt wel spellen en hij is zeker geen fatalist die zegt dat de jeugd van tegenwoordig reddeloos verloren is qua taalverzorging.

Ik ben sowieso een groot fan van Van der Horst, ben het vrijwel altijd met hem eens, heb veel van zijn werk geleerd op het gebied van taalverandering (vooral over de vraag wat er ‘verloederd’) en ik leer ook elke keer weer wat nieuws – zoals dit keer over dat we niet moeten verwachten dat iedereen goed leert schrijven, zoals we ook niet van iedereen verwachten dat hij chirurg of damkampioen wordt. Aanrader!

In vier keer twintig minuten je trauma zo verwerken dat je daarna aantoonbaar gezonder bent – het klinkt te mooi om waar te zijn. Toch is het volgens James Pennebaker mogelijk – en in die twintig minuten moet je dan schrijven over dat trauma.

Aan schrijven worden wel vaker heilzame effecten toegeschreven. Zelf schrijf ik nu al jarenlang morning pages, een methode uit The Artist’s Way. Ik weet zeker dat mijn leven er zonder dat dagelijkse schrijven nu anders uit had gezien, maar bewijs voor de effectiviteit van die methode is er bij mijn weten niet.

Bij de aanpak van Pennebaker is dat anders. Hij is hoogleraar psychologie aan de University of Texas en doet al al jaren onderzoek naar het effect van schrijven. Zijn methode is: vier dagen achter elkaar twintig minuten lang vrij schrijven over je trauma of emotional upheaval en daarna kort op dat schrijven reflecteren. Dat, zo blijkt uit zijn onderzoek, is voldoende. Het meest zichtbare resultaat is de afname van doktersbezoek van de schrijvers: in vergelijking met een controlegroep gaan zij in de periode na die vier dagen minder vaak naar de dokter. Ze rapporteren ook meer welbevinden, al gaat daar tijd overheen. Direct na het schrijven zijn ze vaak verdrietig en bij een aantal stond het leven eerst op zijn kop, als gevolg van nieuwe inzichten of daadkracht.

Echt schadelijke gevolgen zijn er volgens Pennebaker niet, mits de schrijvers hun eigen grenzen bewaken en niet schrijven over iets wat ze menen niet aan te kunnen. In een enkel geval was aanvullende hulp nodig.

Writing to heal. A guided journal for recovering from trauma & emotional upheaval is een werkboek: er staan gelinieerde maar verder blanco pagina’s in, zodat je meteen aan de slag kunt. Daarnaast enige theorie over en onderbouwing van de aanpak en specialistische vervolgopdrachten. De uitwerkingen zou ik liever in een schrift of op los papier doen dan in dit boek. Dat ligt voor iedereen anders en Pennebaker zegt dan ook terecht: kies de vorm en middelen die bij je passen. Als je maar schrijft!

Ik heb nog niet vaak een boek in mijn vakgebied gelezen dat ik zo van harte kan aanraden als PresentationZen. Simple Ideas on Presentation Design and Delivery  van Garr Reynolds: verplichte kost voor iedereen die presentaties maakt. Alleen al er snel doorheen bladeren geeft een gevoel van Wauw! Er staan niet alleen inspirerende voorbeelden in van presentatiemateriaal, maar ook andere mooie foto’s die Reynolds’ ideeën visualiseren.

Reynolds’ ideeën zijn bij nadere bestudering ook de moeite waard. Veel ervan zijn bekend en staan ook al in de boeken over het maken van presentaties die ik samen met Titus schreef, maar Reynolds gaat in twee opzichten verder:

• Hij legt meer nadruk op de esthetische kwaliteit van de presentaties: zijn ontwerpen zijn zeer mooi en raken daardoor aan een diepere gevoelslaag. In vergelijking daarmee zijn onze oplossingen vooral functioneel en daarmee ook rationeel. Reynolds pleit voor meer ‘muziek’, spel en empathie in presentaties, en dat is te zien. Desalniettemin blijven ze wel zakelijk en dus goed bruikbaar. Wat zouden presentaties ervan opknappen als ze inderdaad warmer zouden worden!
• Voor hem is het maken van echt goede presentaties een ‘way of life’. Dat blijkt natuurlijk al uit het Zen in de titel van het boek, maar bijvoorbeeld ook uit zijn adviezen: het is nodig om bij de voorbereiding van een presentatie de eenzaamheid op te zoeken: ‘Life’s creative solutions require alonetime’ citeert hij dr. Bucholz (p. 57) en het houden van een presentatie vraagt vaardigheden als mindfulness en daadwerkelijk in contact kunnen treden met je publiek. Centrale waarden als het streven naar eenvoud en naar het leveren van een echt zinnige bijdrage overstijgen ook het gebied van presentaties maken.  En ook hierin heeft Reynolds gelijk. Aleen als je in je leven genoeg ruimte vrijmaakt om je creativiteit tot bloei te brengen, kun je daadwerkelijk creatieve Powerpoint-sheets maken. En dat vraagt om meer dan alleen een goede voorbereiding van de presentatie – het gaat om een andere houding ten opzichte van je werk en in je leven.

Ware levenslessen dus, met daartussen allerlei tips, adviezen, uitleg en voorbeelden. Een mooi inzicht vind ik bijvoorbeeld het idee om ernaar te streven het publiek nooit meer dan 80 % vol te laten worden van je presentatie – analoog aan het Japanse gebruik om nooit je nooit voller te eten dan tot 80 % van je maaginhoud. Met andere woorden: overvoer je publiek niet. Als ze nog ‘hongerig’ zijn na je verhaal, vragen ze zelf wel om meer.

Een enkele keer bekruipt mij wel het gevoel dat ik ook wel terughoor van de lezers van onze boeken: het klinkt allemaal heel mooi en ik ben het er zeer mee eens, alleen is het in de praktijk toch allemaal wel een stuk moeilijker dan het in zo’n boek lijkt. Kost dat niet ontzettend veel tijd? En hoe kom ik bijvoorbeeld aan zulke mooie foto’s als die van Reynolds?

Deels helpt Reynolds zelf met een praktische oplossing: bij het boek krijg je gratis credits voor het downloaden van goed stockfotomateriaal. En deels zet hij aan tot denken. Als jij met een presentatie van een uur aan 30 mensen niet zo veel weet te bereiken, heb je 30 uren verpest. Als je die 30 uur extra had geïnvesteerd, had je wellicht iets kunnen maken waarmee de presentatie tot iets bijzonders was uitgegroeid. Wat kies je dan?

Ik neem me voor om de volgende keer dat ik een presentatie moet maken PresentationZen erbij te pakken om me te laten inspireren, en om eens rond te kijken of er tussen die stockfoto’s wat van mijn gading zit. Meer in het algemeen ga ik streven naar meer schoonheid in mijn werk. In mijn leven, dus, bedoel ik. 

Zie ook http://www.presentationzen.com/ en http://www.garrreynolds.com/Presentation/index.html

In de trainingen die ik geef over presenteren, gaat het vooral over de activiteiten die je onderneemt in de voorbereiding op de presentatie, zoals het nadenken over de werkvorm en het maken van het presentatiemateriaal, al dan niet in Powerpoint. Er zit natuurlijk nog een heel andere kant aan presenteren, en dat zijn de persoonlijke vaardigheden die je nodig hebt op het moment zelve. Het gaat dan om zaken als stem, houding en oogcontact.

Durf, leer en presenteer. Zet jezelf neer begint precies waar mijn trainingen (en boeken over Powerpointpresentaties) ophouden. Over het schrijven van een presentatietekst gaat welgeteld anderhalve bladzijde. Het specialisme van schrijfster Pauline van Aken (SBS6, Nickelodeon) ligt ergens anders: ze is van opleiding logopedist en kreeg bekendheid door voor RTL4 de lichaamstaal van politici te analyseren.

In het boek staan behartigenswaardige dingen over presentatietechnieken. Van Aken benadrukt terecht dat het gaat om authenticiteit, jezelf zijn, en niet om het aanleren van een paar trucjes. Doel is dan ook te werken aan het verbeteren van eigenwaarde, kracht en zelfvertrouwen. Daar word je een betere presentator van. Die verbetering boek je door in een positieve cirkel van bewustwording en aanpassing te komen. Ben ik het allemaal helemaal mee eens.

Het is wel de vraag of je zo’n groei kan starten en stimuleren door het lezen van een boek. Het lijkt mij typisch een proces waar je persoonlijke coaching en training bij nodig hebt. Dat is mijn belangrijkste kritiekpunt op het boek: het zijn maar liefst 280 pagina’s, en heb je hier nou werkelijk wat aan?

Het boek is zeker leesbaar. Er staan interviews tussen met toonaangevende presentatoren. Die zijn wel leuk om te lezen, vooral vanwege de anekdotes. Aad van de Heuvel is bijvoorbeeld bij de televisie terechtgekomen door een misverstand: hij ging iemand bij de KRO interviewen, maar die dacht dat hij kwam solliciteren! (p. 239)

De geïnterviewden benadrukken allemaal het belang van authenticiteit en je eigen kracht ontwikkelen, maar ze geven ook wel tips, en samen met de adviezen van Van Aken zit je dan toch weer sterk in de hoek van de tips en trucks: al die technische dingen (oogcontact maken, ademen met je buik, op twee voeten staan, open houding, gebaren…) waar je tijdens een presentatie aan moet denken en die je juist úit je eigen kracht kunnen halen. Dat dilemma, dat in elk werken aan persoonlijke vaardigheden op de loer ligt, lost het boek niet echt goed op.

Ander minpunt is dat het boek niet gaat over presenteren zoals je dat doet in het bedrijfsleven. Met presenteren wordt vooral bedoeld de activiteit van een presentator bij radio of televisie, aangevuld met bijvoorbeeld het pleiten van een advocaat. Voor dat soort monologen op basis van uitgeschreven tekst zijn de tips zeer nuttig.

Voor presenterende adviseurs zijn ze óók nuttig, want ook die zijn wel eens op vergelijkbare manier bezig. Hun presentaties kennen echter een veel hogere mate van interactiviteit. Dat aspect komt totaal niet aan de orde. En dat is het belangrijkste manco voor ‘mijn’ doelgroep. Als je je daar overheen kunt zetten en de 280 pagina’s niet schuwt, is het boek een aanrader.