Het gaat er regelmatig over in mijn gesprekken met schrijvende professionals: of het uitmaakt, lezen van scherm of papier. In het meest recente nummer van Tekstblad (21, nr. 5/6, p. 6-11) geven Frank Jansen en Daniel Janssen van de Universiteit Utrecht me een boel input voor dat gesprek. Hun artikel is gebaseerd op eigen onderzoek en literatuur.

De hoofdboodschap van het artikel is dat een tekst op papier wezenlijk anders is dan een tekst op een beeldscherm of andere electronische drager. Het medium heeft effect op lezen, begrijpen, onthouden en waarderen. In allerlei onderzoeken, dus onder uiteenlopende omstandigheden en bij verschillende groepen, blijkt steeds opnieuw dat van papier lezen leidt tot beter tekstbegrip en meer onthouden uit de tekst. Hooguit scoort digitaal even goed, meestal is het slechter.

Opvallend: bij een expres goed scanbaar gemaakte tekst (hoofdboodschap voorop, tussenkoppen e.d.) deed een digitale tekst het zelfs beduidend slechter op tekstbegrip dan de papieren versie, bij leerlingen dit keer.

Andere verschillen, in vogelvlucht:

• Papier is ‘beter’ omdat het de mogelijkheid biedt tot ruimtelijke oriëntatie. Je onthoudt bijvoorbeeld waar op de krantenpagina iets stond. 
• Papier kun je makkelijker combineren: je legt makkelijker de ene pagina naast de andere, en je voegt ook makkelijker eigen dingen toe, zoals ezelsoren, pijlen en uitroeptekens.
• Lezen van papier is minder vermoeiend. Dat licht van beeldschermen, dat heeft nogal invloed, denk maar aan alle geluiden de laatste tijd over hoe het mensen uit hun slaap houdt.
• E-lezers zijn eerder afgeleid, gaan bijvoorbeeld eerder tussendoor even tweets lezen. Daardoor onthouden ze minder dan papieren lezers. Die mogelijkheid tot afleiding kun je echter ook positief benaderen: digitale tekst is makkelijker te verrijken met beeldmateriaal, links e.d.
• Leerlingen ervaren een digitale tekst als makkelijker dan een tekst van papier, ook al is er geen verschil in hun daadwerkelijke begrip. Mogelijk is het daardoor dat digitaal lezen uitnodigt tot oppervlakkig lezen.
• Ouderen waarderen papier meer dan digitaal.

Ergens tussendoor schrijven Jansen & Janssen ook nog dat de effecten van de drager afhankelijk zijn van de leesdoelen van de lezer, maar dat nog onbekend is hoe precies. Ik vind dat wel een interessante opmerking als het gaat om ‘volwassen’, zakelijk lezen. Dat wordt immers heel sterk door leesdoelen bepaald, en die doelen lopen enorm uiteen – zo bleek uit het onderzoek van mijn Groningse studenten. Welk medium bij welk leesdoel past, daarover is nog veel te weinig bekend om richtlijnen te geven. In elk geval is er voor beide media een plek, ja, ook nog voor papier.

Hoogste tijd om weer eens wat links te delen die ik de laatste tijd als zijnde interessant bewaard heb. Het is deels al van een tijdje terug – vandaar, het werd echt weer eens tijd om goede stukken te delen. Meestal werd ik erop geattendeerd via Twitter overigens; ik weet niet altijd meer door wie, maar dank, vakgenoten die ik volg.

• Ook moeite met de juiste toon als je mailt in het Engels? Lees dit stuk uit de Guardian over de aanhef.
• Een genuanceerde en treffende analyse van de passieven in teksten over slavernij. Enerzijds scherp: je kunt het passief gebruiken om de verantwoordelijkheid voor de slavenhandel te verdoezelen. Anderzijds mild: ‘vermijd het passief’ is een te lomp advies. Ben ik het zeer mee eens!
• Het weblog van Taalbeheerser (Sjaak Baars) is zeer actief op het moment, dus als je interesse hebt in overtuigen en retorica: volgen! Het zijn vaak korte, rare observaties.
• Fraaie bespiegelingen over speechen voor verschillende culturen en voor de twee sexen – en dat je geen vrouw hoeft te zijn om over vrouwenzaken of voor vrouwen te schrijven.
• Een zeer uitvoerige website van de Radboud Universiteit over academisch schrijven – met zo’n site heb je geen handboek meer nodig!
• Kan handig zijn: bronnen voor gratis afbeeldingen voor je website of blog.
• Een anti-SEO-schrijven-pleidooi dat ik van harte onderschrijf. Ik zeg ook altijd: schrijf voor mensen, niet voor de zoekmachine. Een goede tekstschrijver kan dat overigens wel met elkaar verzoenen.
• En tot slot, deze geweldige afbeelding van @ianbremmer, die hem ‘Writing – a guide’ noemde:

In Tekstblad stond een recensie waardoor ik niet om Gewoon blijven schrijven van Leonore Pulleman heenkon. In die recensie werd namelijk met instemming een observatie over de lijdende vorm aangehaald. Pulleman heeft een puberzoon, en het maakt nogal wat uit als die thuiskomt met de mededeling ‘mijn fiets werd aan gort gereden’ of ‘ik reed mijn fiets aan gort’.

Die observatie, dat de lijdende vorm de verantwoordelijkheid vermindert die we aan de handelende persoon toeschrijven, sluit naadloos aan bij wat ik in mijn proefschrift beweer, en o, wat is dat een verademing bij al die lui die klakkeloos beweren dat het passief altijd vermeden dient te worden. Van iemand die zo goed observeert en zo de nuance zoekt, wilde ik wel meer lezen!

Gewoon blijven schrijven bevat 50 blogs over taal en schrijven. En die zijn leuk om te lezen – ik vloog door het boek heen. Of leuk… dat mag ik helemaal niet schrijven, begrijp ik uit één van de eerste blogs. Er zijn een heleboel alternatieven voor, en in vergelijking daarmee is leuk een nogal vlak woord. Amusant, geinig, plezierig, plezant zijn enkele toepasselijke van die alternatieven van p. 14/15.

Ik heb twee kleine puntjes van kritiek: sommige blogs vind ik wat oppervlakkig (‘Schrijven voor nieuwe Nederlanders’ op net iets meer dan 4 paginaatjes, of 2 pagina’s argumentatieleer) en de eindredactie had iets kritischer gemogen (op p. 22 gaat het over een ‘eerder blog’ dat pas op p. 78 volgt – toevallig dat over die lijdende vormen, vandaar dat het me opviel).

Daar staan een heleboel leuke blogs tegenover. In de beste staan concrete taalobservaties centraal, zoals slappe slogans op bedrijfsauto’s of het veranderen van Aspirine (merknaam) in aspirine (soortnaam?), of hoe ze boer-kaver-bod las voor boerkaverbod. Ik vind Pulleman op haar állerbest als ze een inkijkje geeft in het werk van een tekstschrijver, bijvoorbeeld hoe ze in ziekenhuizen aantekeningen maakt van specifieke ziekenhuistaal, zoals de pars pro toto ‘ontwakende amandelen op de verkoever’ (p. 55). En het leest sowieso allemaal als een trein. Oja, over de taal van de NS gaat het ook!

Pulleman is inmiddels bezig met een ander project: 365 dagen lang elke dag iets over planten bloggen. Dat is niet helemaal mijn interessegebied, maar ze doet dat vast ook leuk. Uh? Nouja, zoiets!

In het huidige nummer van Schrijven Magazine staat een top drie van schrijfcoaches. Het gaat om deskundigen met een goeroe-achtige status: ze hebben een toonaangevend werk over schrijven gepubliceerd en ze zijn als docent buitengewoon inspirerend. Twee van de drie kende ik al: Julia Cameron en Natalie Goldberg; de derde, Robert McKee, nog niet. Mara ik had wel al een boek van hem in de kast liggen, hét boek, Story. Het lag al een tijdje op mijn stapel ‘nog te lezen’, want ik was enigszins geïntimideerd door de 466 Engelstalige pagina’s alleen maar over verhaal.

Het artikel in Schrijven Magazine duwde me over die schroom heen. Het heeft een paar weken geduurd, maar inmiddels heb ik Story uit. Ik vond het leerzaam en interessant, en ik ben blij dat ik dit toonaangevende werk kan bijschrijven, maar met mijn dagelijkse praktijk van schrijven in organisaties heeft het maar weinig te maken, veel minder dan Cameron en Goldberg.

Story is eigenlijk helemaal geen schrijfboek – het gaat over films. De ondertitel is  Substance, structure, style, and the principles of screenwriting. Een scenario is ook een tekst, dat wel, maar taal speelt in de film zelf een ondergeschikte rol. McKee legt tegen het einde van het boek uit dat het beter is om de strekking van een scene met beelden duidelijk te maken dan met dialoog, omdat beeld de kracht van dit medium is. Ik vond dat wel een eye opener, vooral vanwege het verschil met het voor mij bekendere genre van de toneeltekst, die juist helemaal hangt aan dialogen.

Nog in een ander opzicht is Story anders dan Cameron en Goldberg: die twee zitten op de lijn van freewriting als middel tot creatieve ontwikkeling en spirituele groei, waar Story juist zeer analytisch en technisch is. Het boek ontleedt goede verhalen: hoe zitten die in elkaar? Dat gaat over films, maar daar zit natuurlijk wel de overlap met schrijven, althans, met narratief schrijven. Dat heeft als zakelijke pendant storytelling, maar van, zeg, The Godfather naar een corporate story vind ik een heel grote stap.

En dat maakt het boek niet makkelijk. Het is uit 1998 en alle voorbeelden zijn dus films van voor die tijd. Daar heb ik sowieso de meeste níet van gezien, en van andere is het wel heel lang geleden. Dat vond ik een groot nadeel van dit boek. McKee geeft ook cursussen waarin hij fragmenten laat zien, en dat moet ook bijna wel om het je echt eigen te maken. Het leukste in het boek vind ik dan ook de langere voorbeelden uit scenario’s.

Desalniettemin vond ik het  dus interessant en leerzaam. Ik heb er onder andere van geleerd dat een goed verhaal per scene (of episode) een fundamentele waarde laat omslaan (van arm naar rijk, van geliefd naar eenzaam) en dat er dan telkens een ‘gat’ ontstaat tussen wat de hoofdpersoon wil en verwacht van het leven en de realiteit. Het zijn twee van de talloos veel aspecten die McKee noemt, en op deze twee ga ik morgen en overmorgen eens letten. Dan ga ik namelijk naar Film by the Sea. Want ik houd zeker wel van films!