Lekker aan het schrijven deze week? Zou wel moeten, want het is weer Week van het Schrijven. Ik kom er een beetje laat mee, maar op de site van Schrijven Online vind je een overzicht van de activiteiten. Er zijn de komende dagen nog een paar leuke dingen te doen en in dat overzicht kun je makkelijk zoeken.
Een aanverwante week, ook nu bezig, is die van de alfabetisering. Ook nuttig en belangrijk!
Op de voorpagina van Spits van gisteren staat een grote advertentie van Hi. De tekst ervan ziet eruit als een gedicht en de tweede en derde regel luiden:
En parkeert je roodharige neefje.
Zijn bal precies tussen die twee van jou.
Verderop is ook nog sprake van ‘een gesmolten snor’ van de ‘je’ die hier wordt aangesproken en het is dus wel duidelijk: die ‘je’ is een man; deze advertentie is voor mannen geschreven. Hoezo, wil Hi vrouwen niet als klant?
Nou kan dat nog een marketingkeuze zijn, maar gister kwam ik iets vergelijkbaars tegen in Fuck it. Loslaten, ontspannen en gelukkig zijn – een hoogst opmerkelijk boek, trouwens, maar dat terzijde. Ik vond het al nogal mannelijk geschreven, zonder er precies de vinger op te kunnen leggen, totdat het op p. 99 over zwangerschap gaat:
(…) de vrouw is telkens misselijk dus raak je gewend aan de geurtjes; ze begint te snurken dus raak je gewend aan gebroken nachten; ze kan niets gevaarlijks doen, dus wen je eraan om thuis te blijven…
Enzovoort. Ook Fuck it’s ‘je’ is een man. Nee, dit is niet de ‘ik’ van de schrijver die over zichzelf praat als ‘je’, want John Parkin zit er niet mee om zichzelf gewoon ‘ik’ te noemen in het boek.
Met je tekst definieer je je lezer. Ik zou zeggen: en pas dan op dat je niet de helft van de mensheid impliciet uitsluit.
Op het weblog van Louter Promoveren is net een stuk verschenen over een training proefschrift schrijven die Arjenne Louter recentelijk gaf. Nou is een proefschrift een heel specifieke tekstsoort, maar toch staan er een paar behartigenswaardige adviezen in dat stuk, vooral over freewriting – waar ik ook al regelmatig de loftrompet over steek.
Ook Louter is geïnspireerd door mensen als Julia Cameron en Christine de Vries en ziet het nut voor zakelijk schrijven van die methoden die ‘eigenlijk’ op creativiteit en persoonlijke groei gericht zijn. Dat is misschien niet helemaal toevallig, want Arjenne en ik kennen elkaar al bijna 20 jaar; zij is een gerespecteerd vakgenoot en ‘concullega’ van mij, met wie ik graag regelmatig het vak en aanverwanten doorneem.
Desalniettemin dacht ik: zo horen jullie het eens van een ander. Freewriting werkt. Echt waar! Op naar het boek: ‘Schrijf je adviesrapport in 20 minuten per dag’?
Afgelopen vrijdag ben ik een dagje naar de Learning Lane gegaan, een zomerfestival voor mensen die in training, coaching, opleiding en aanverwanten werkzaam zijn. Ik ging in het bijzonder voor twee workshops op die dag, en die waren inderdaad zeer de moeite waard. Ze vallen onder één noemer, namelijk die van: op zoek naar nieuwe werkvormen.
1. De eerste workshop was door Freerk Teunissen & Miriam Kerver van de School voor Schrijftraining en ging over de Schrijfcarrousel, een nieuwe en originele werkvorm bij schrijftrainingen. Ik had daar een tijdje geleden over gelezen, en ik wilde hem wel eens ondervinden. Dat is gelukt, en Freerk en Miriam deden het enthousiast en prettig, vond ik.
We kregen een tekst en trokken blind een kaartje uit een grote stapel (de Schrijfcaroussel ziet er nog het meest uit als een kwartetspel: grote stapel kaartjes in enkele categorieën verdeeld). Daarop stond een kleine herschrijfopdracht die in de tien minuten die we kregen goed te doen was. Dus daar ging ik lekker mee aan de slag. Na die tien minuten schoven we allemaal ons kaartje door en deden we nog een ronde, enzovoort.
Per kaartje kijk je zo dus op een specifieke manier naar de tekst, en doe je daar wat mee. Maar er zijn ook andere manieren, bijvoorbeeld met zijn tweeën aan een creatief kaartje werken, of je eigen kaartje houden en de teksten (als die verschillend zijn) doorschuiven. Je kunt er dus op verschillende speelse manieren mee werken, en dat sprak me wel aan.
Ook fijn was dat we een exemplaar van dat ‘kwartetspel’ meekregen en dus desgewenst meteen met de Schrijfcaroussel aan de slag kunnen. Ik ga dat zeker doen, al heb ik daar ook nog wat werk aan, want ik heb inmiddels wel gezien dat er weinig kaartjes tussen zitten die bruikbaar zijn in mijn trainingen. De meeste kaartjes betreffen correctheidszaken (‘verbeter de spelling’) en dingen die wel leuk zijn, zoals woorden tellen om de gemiddelde zinslengte te bepalen, maar die volgens mij weinig toevoegen aan de schrijfvaardigheid van mijn trainingsdeelnemers.
Ik zal dus zelf kaartjes moeten maken met opdrachten die als strekking hebben ‘Zet de hoofdboodschap voorop’ en ‘Verbeter de argumentatie’ of ‘Reconstrueer de piramide van deze tekst’. Maar dat kan dus ook, sterker nog: het wordt aangemoedigd. Want op de site kun je eigen opdrachten toevoegen. Die openheid is één van de sterke punten van de Schrijfcaroussel: Freerk en Miriam vinden het helemaal niet erg als je ‘aan de haal’ gaat met hun idee, integendeel, dat moedigen ze juist aan.
2. De tweede workshop was van Erik Broers van Het nieuwe trivium (en een van de schrijvers van het mooie boek Vrije Ruimte. Filosoferen in organisaties). Erik deed die dag workshops van de drie onderdelen van het klassieke trivium: de op taal gebaseerde vrije kunsten retorica, dialectica en grammatica. Ik schoof aan bij grammatica, al dekte die naam de lading niet helemaal, want het ging niet zozeer om wat wij onder dat woord verstaan, maar om het poëtisch argument, iets waar ik op dit blog ook al eens over had geschreven. Bij het poëtisch argument probeer je door ‘nieuwe taal’ de essentie van iets te raken. Dat interesseert me omdat in veel zakelijke teksten juist aan die essentie voorbij wordt gegaan, en de taal juist abstraheert, verhult, wollig maakt – mede daardoor zijn zo veel adviesrapporten zo saai en zo grijs.
In de workshop hebben we bij zo’n potentieel grijs en saai thema (‘succes in organisaties’) eerst een retorische tekst geschreven (stellig en overtuigend), daarna een dialectische (vragend en onderzoekend) en ten slotte dan de poëtische, of althans, een poging daartoe. Want waar de eerste twee me goed afgingen, bleef ik bij de derde hangen in het eerste beeld dat bij me opkwam maar dat ik eigenlijk te persoonlijk vond – en toen zat ik klem en ik was met het eindresultaat niet tevreden. De tijd was daarvoor ook te kort. Onderweg terug naar huis bedacht ik iets beters – maar goed, zo gaat dat.
Ik leerde ervan dat er voor het poëtisch argument niet echt een ‘recept’ of methode is – het is een kwestie van doen. Het is wel iets om eens mee te experimenteren in mijn trainingen, om de deelnemers te laten proeven van verschillende soorten taal en schrijven.
Inspirerende dag, dus!
Vandaag verwijs ik alleen maar even door, naar twee aardige recente posts op Tekstblog:
Nog even en het nieuwe studiejaar start. Net als vorig jaar ga ik college geven, meer dan toen zelfs. In Groningen gaat het onderzoekscollege over het piramideprincipe op herhaling, met twee groepen zelfs. De bedoeling is dat de studenten vervolgonderzoek gaan doen, dus verder gaan met waar we vorig jaar gebleven waren. Er is in datzelfde kader inmiddels ook een student van het vak van vorig jaar zijn scriptie aan het schrijven over het piramideprincipe!
Aan de VU ga ik het vak ‘lezers in zakelijke communicatie‘ geven. Daarmee is mijn werkweek in september en oktober al voor meer dan de helft gevuld, dus als er onder jullie zijn die in die tijd nog iets van me willen, dan moet je snel zijn!
Natuurlijk zal ik de voor de praktijk interessante zaken uit die beide colleges weer hier melden. Een eerste dingetje is er al. Ik was ter voorbereiding weer (voor het eerst sinds verschijningsjaar 1997) aan het bladeren in het proefschrift van Rob Neutelings, De eigenzinnige lezer. Hoe Tweede-Kamerleden en gemeenteraadsleden beleidsteksten beoordelen. Dat boek gaat dus over het lezen van beleidsteksten. Al vaker roep ik dat beleidsteksten iets wezenlijks anders zijn dan adviesrapporten. Ik dacht daarbij altijd vanuit de schrijver, die met zijn tekst consensus wil bewerkstelligen.
In Neutelings’ boek staat het natuurlijk van de andere kant belicht: die van de lezer. Die is zeer kritisch. Daar vloeit een belangentegenstelling uit voort. Ik citeer (p. 33):
De schrijver van een beleidstekst heeft er belang bij om parlementaire kritiek op zijn voorstellen te voorkomen. Discussie over de beleidstekst maakt de kans kleiner dat zijn beleidsdoelstellingen en middelen werkelijkheid worden (…). Tweede-Kamerleden hebben een heel ander belang: zij willen een helder zicht krijgen op de beleidsvoorstellen, opdat ze die kunnen beoordelen. Deze belangentegenstelling leidt tot een beleidstekst die de doelen van de schrijver dient en realisatie van de doelen van de lezer bemoeilijkt. Doordat de tekst weinig directe aankopingspunten voor kritiek biedt, zal de lezer daar naar moeten zoeken.
Neutelings noemt dit een discongruente communicatiesituatie. En heel in het kort gezegd: een adviessituatie is veel minder discongruent. Natuurlijk, een opdrachtgever zal een adviesrapport ook kritisch lezen. Maar als het goed is, dient het rapport juist zijn belangen. En dat is echt iets heel anders.
Hoed je dus voor boeken en trainingen en dergelijke die beleids- en adviesrapporten over één kam scheren. Er is weliswaar een grijs gebied waarin de twee situaties in elkaar overgaan, maar in hun standaardvorm zijn ze zeer verschillend. Met ook duidelijk verschillende consequenties voor de schrijvers. Waar een beleidsschrijver verhult, hoeft een adviseur dat niet te doen, is hij zelfs misschien verkeerd bezig door dat te doen. Waar een adviesschrijver erop gericht is om het rapport zo toegankelijk mogelijk te maken voor de lezer, hoeft een beleidsschrijver dat om tactische redenen juist niet doen. Enzovoort.
Discongruente communicatiesituatie – die term ga ik onthouden!
In de meest recente editie van Schrijven Magazine staat een complete workshop columns schrijven, van Yke Schotanus. Ik heb hem natuurlijk met interesse bekeken, want columns zijn één van mijn favoriete tekstsoorten. Gelukkig maakt de workshop het onderscheid tussen polemische columns en anekdotische ‘cursiefjes’ – met erkenning van de grijszone daartussenin. Voor het hele terrein een boel ideeën, tips en oefeningen – de moeite waard dus!
Interessante wetenschapspagina in de NRC van afgelopen dinsdag. In een klein berichtje linksonder gaat het maar weer eens een keer over de gunstige effecten van schrijven op de psyche, dit keer in het bijzonder over het opschrijven van wat je echt belangrijk vindt in het leven (waarden). Dat helpt tegen onzekerheid.
Daarnaast een wat groter artikel onder de titel ‘Clou verklappen vergroot leesplezier‘. De inhoud ervan vond ik frappant: mensen blijken meer te genieten van een verhaal als ze de afloop ervan al kennen. Ze hebben er misschien een hekel aan als de afloop verklapt wordt, maar dat is waarschijnlijk iets sociaals, dat een ander je het plezier afneemt. Maar als je weet hoe het verhaal afloopt, bijvoorbeeld als de auteur zelf dat met een ‘spoiler’ vertelt, valt er nog steeds veel te ontdekken en genieten aan het verhaal, en je deelt de hoop en angst van de personages. Het blijkt dat lezers verhalen met zo’n verklapte afloop beter waarderen.
Natuurlijk doet dit me denken aan de discussies over de hoofdboodschap voorop. Daarmee ‘verklap’ je eigenlijk ook al heel veel. Bij sommige mensen roept dat weerstand op. Ik zei altijd al dat je een adviesrapport nu eenmaal anders leest dan een detective of een thriller. Nu kan ik hen vertellen dat zelfs bij detectives en thrillers de hoofdboodschap voorop zetten helemaal geen kwaad kan!
Wil je alleen nog maar korte e-mails ontvangen? Dan is er nu Shortmail. Dat is een e-mailservice waar berichten maximaal 500 tekens mogen bevatten. Als er iemand een te lang mailtje naar je stuurt, krijgt die een mail retour met het verzoek bondiger te zijn. Inspiratiebron is Twitter met z’n gedwongen bondigheid van 140 tekens.
Idee achter Shortmail is dat kort en bondig zijn lukt als het het moet, dus dat het niet meer nodig moet zijn om door lange e-mails te worstelen. Maar Shortmail is niet alleen korter: de makers ervan willen de gebruikers ook vrijwaren van spam en de structuur van de mail is meer ‘conversationeel’ en ‘sociaal’ – zo zeggen de bedenkers ervan (en zie ook hier).
Ik weet niet precies wat ik me daarbij voor moet stellen, en ik ga het ook niet uitproberen, omdat er nou eenmaal boodschappen zijn waarbij echt iets verloren gaat als je ze tot 500 tekens moet beperken. Tenzij je e-mail-bericht alleen een verwijzing bevat naar een langere tekst, bijvoorbeeld op een blog – zoals je op Twitter ook veel ziet. Maar dat schiet ook niet echt op, daar wordt het niet echt korter van. Ik houd gewoon niet van strenge lengte-beperkingen op tekst (al vind ik twitteren best geinig). Ik heb al heel vaak gezegd op trainingen: als Einstein de relativiteitstheorie op 1 A4’tje had uitgelegd, had niemand het begrepen. Laat staan in 500 of 140 tekens.
Maar wat ik wel heel mooi vind aan Shortmail is wat de bedenkers ervan zeggen (bron):
Limiting messages to 500 characters puts the burden of conciseness onto senders. Blaise Pascal famously said, “If I had more time I would write a shorter letter.” With unstructured email, we leave ourselves open to those who would take our time. With Shortmail, all messages must be concise.
Dat vind ik een belangrijk en nog veel te weinig gehoord inzicht: goed (niet noodzakelijk kort) schrijven is serviceverlening aan de lezer. De burden die de schrijver op zich neemt, maakt het de lezer makkelijker. Ongestructureerde rommel over de muur gooien is net zoiets als zeggen: ‘hier, zoek het maar uit, ik heb daar geen zin in’. Wil je zo met je lezer omgaan?
Máár ik blijf erbij: ook lange teksten kunnen goed gestructureerd zijn. Ik ben blij dat mijn krant niet beperkt is tot 500 tekens bijvoorbeeld. Of een goed boek. Of deze blogpost. De drang tot kort mag niet doorslaan.
Aan het eind van een week nog één keer over Buitenkunst, dan houd ik erover op. Waarom zo veel over een week schrijven voor theater op een weblog over zakelijk schrijven? Voor mij bestaat het raakvlak tussen zo’n week en m’n ‘gewone’ werk uit drie delen:
1. Door op zo’n heel andere manier te schrijven breid ik mijn ‘gereedschapskist’ uit. En goed schrijven bestaat uit het hanteren van een uitgebreide gereedschapskist: voor elk publiek, elk doel, elke situatie het juiste gereedschap gebruiken. In die zin is een goede schrijfcursus altijd nuttig voor me.
2. Ik vind schrijven gewoon leuk – en ook dat is nuttig, want ik vind het belangrijk dat ik als trainer enthousiast ben over wat ik zelf train. Zo’n week Buitenkunst doet me weer realiseren wat er leuk is aan schrijven, zoals het spelen met taal en het ontdekken van inhoud. Bij adviesrapporten liggen de accenten misschien anders, maar toch is het ook weer niet iets compleet anders.
3. Het ‘kijkje in de keuken’ van andere schrijftrainers en -docenten is ook de moeite waard. Mits het een goede aanpak is, en op dat punt is mijn ervaring bij Buitenkunst nog alleen maar positief geweest. Dit keer leerde ik onder andere hoe nuttig het is om de feedback in de training te moeten verwerken. Als daar ruimte voor is, ga ik dat in mijn trainingen ook vaker doen.
Kortom: in zo’n week in de zomer doe ik inspiratie op. En op dit blog heb ik daar de afgelopen week in gedeeld. Vanaf volgende week is het weer ‘business as usual’!