Vorige maand had ik het al over het opmerkelijke taalgebruik van de NS. Vandaag wil ik er graag nog wat aan toevoegen. Niet zozeer omdat dit blog bedoeld is als NS-bashing, maar meer omdat ik het fraaie voorbeelden vind van hoe een bedrijf talig kan gaan navelstaren en z’n eigen terminologie opdringt aan klanten (reizigers, in dit geval). Klant-/reizigergericht schrijven is iets anders.

Het begon vandaag met iets wat leek op wat ik in mijn vorige post signaleerde. Ik stond de gele borden met vertrekinformatie te bestuderen. Het viel me op dat het begrip stoptrein niet meer bestaat: alles is intercity óf sprinter. Klinkt stoptrein te sloom? Maar het drukt wel uit wel wat het is: een trein die overal stopt. Sprinter klinkt vooral snel, en dat is verhullend en misschien zelfs onduidelijk.

Vervolgens ging ik mijn Voordeelurenkaart verlengen. Zo zou ik het zeggen, maar in NS-speak heet dat ‘bestelling ophalen’. Tenminste, die optie moest ik kiezen bij de automaat. Ik heb bij mijn weten nooit wat besteld; de kaart loopt gewoon door. Dus dat is een voorbeeld van intern gericht taalgebruik dat niet aansluit bij hoe reizigers praten en denken.

Nadat ik op ‘bestelling ophalen’ had gekozen, werd het echter nog een graadje erger. Er verschenen vier dingen op het scherm, waarvan ik er één rechtstreeks in verband kon brengen met wat ik wilde – daar stond iets van ‘Voordeelurenabonnement activeren’ ofzoiets. De andere drie dingen snapte ik niet, en vond ik zelfs enigszins verontrustend: er iets bij als ‘Reizen op saldo de-activeren’ – wat ik niet wilde. Eronder stond gelukkig ‘Reizen op saldo activeren’, maar toch… Een keuze maken kon ik niet, dus op hoop van zegen maar op ‘Volgende’ gedrukt.

Ik geloof dat het goed is gegaan. Maar toch. Het kan best zijn dat het systeem vier dingen heeft moeten doen om mijn kaart te verlengen, waaronder ‘reizen op saldo’ eerst de-activeren en daarna activeren, maar ik hoef dat allemaal niet te weten. Ik kon toch niet kiezen, en voor mij was maar één ding van belang: dat ik weer met korting kon reizen. Het lijkt erop dat hier het systeembelang geldt boven de begrijpelijkheid en duidelijkheid voor mij als reiziger.

Jammer. Klantgerichtheid zit hem ook in formuleringen en woordkeuze.

Gister beloofde ik praktische adviezen die zijn af te leiden uit mijn proefschrift over de lijdende vorm. Laten we daarvoor eerst eens wat preciezer kijken naar waar we het dan over hebben (iets preciezer dan – ten opzichte van mijn proefschrift natuurlijk kort en ongenuanceerd).

Het passief wordt altijd als een soort alternatief voor, spiegelbeeld van de actieve zin gezien: hond bijt man -> man wordt door hond gebeten. Maar je kunt ook gewoon naar de passieve zin zelf kijken. Dit bevat twee vaste onderdelen:

• worden, wat betekent: in een bepaalde toestand komen
• Een voltooid deelwoord – en dat drukt een bepaalde (eind-)toestand van een proces uit. Dat proces is wat het werkwoord uitdrukt: het eindresultaat van bijten is gebeten zijn.

Samen betekent het passief dus: in een bepaalde (eind-)toestand van een proces komen. Zo’n proces, zo zit er in ons hoofd, heeft een veroorzaker. Iets of iemand moet dat bijten gedaan  hebben, is daar verantwoordelijk voor. De gedachte daaraan wordt door het passief dwingend opgeroepen, en de zin kan die veroorzaker expliciet maken achter door: De deur wordt geopend… door Sinterklaas! (= door het toedoen van Sinterklaas komt de deur in geopende toestand).

Bij een standaard voorstelling van zaken, als er sprake is van een deur, openen en Sinterklaas, zijn  we geneigd Sinterklaas centraal te stellen. Daar identificeren we ons immers mee: je kunt jezelf in die situatie alleen als Sinterklaas voorstellen. Algemener: ‘de veroorzaker is net als ik’. Juist die identificatiemogelijkheid doorbreekt het passief: ‘er is wel een veroorzaker, maar die is niet net als ik’.

Het passief drukt dus uit: ‘iets komt in een bepaalde (eind-)toestand van een proces, en met de veroorzaker van dat proces vindt geen identificatie plaats’. Dat maakt het passief bijvoorbeeld geschikt voor niet-menselijke veroorzaking, zoals hij werd door de bliksem getroffen.  Het actieve de bliksem trof hem klinkt ongemakkelijk, bijna als personificatie van de bliksem, alsof die bewust zou handelen. Het passief vermijdt die bijgedachte: ‘deze veroorzaker is niet net zoals ik’.

Wat betekent dit nu voor teksten, schrijven en schrijfadvies? Nou, vooral dat je goed moet kijken en dat ‘schrijf actief’ te ongenuanceerd is. Namelijk:

1. Passief en actief zijn niet simpelweg elkaars spiegelbeeld of omkering; het ligt subtieler dan dat. Vandaar dat passieve zinnen recht-toe-recht-aan actief herschrijven in een tekst vaak wringt. Het perspectief komt dan ineens heel anders te liggen, met ineens een prominent aanwezige (‘identificeer je met mij!’) veroorzaker.
2. Passieven hebben verschillende handige en mooie functies. In mijn proefschrift geef ik voorbeelden uit literaire teksten (een prachtfragment dat wemelt van de passieven uit Kinderjaren), computerhandleidingen en sportverslagen. In computerhandleidingen kun je een handig verschil maken tussen de dingen die de gebruiker (mee identificeren!) moet doen en wat de computer automatisch doet (niet mee identificeren!), bijvoorbeeld: als u op F7 drukt, wordt het document afgedrukt. In de verslagen van het landskampioenschap van Ajax in 1995 gebruikte het NRC meer passieven waarin Ajax de veroorzaker was dan het Parool, en lezers blijken dat soort subtiele signalen ook op te pikken als indicator van de ‘partijdigheid’ van de krant.
3. Door het ontbreken van het specifieke identificatiefiguur maakt het passief een soort algemene identificatie mogelijk, wat ik ‘wie de schoen past, trekke hem aan’-passieven heb genoemd. Als er in een beleidsnota staat Afdeling X moet racisme met alle mogelijke middelen bestrijden gaan er vast partijen steigeren.  Maar Racisme moet met alle mogelijke middelen bestreden worden is okee. Zo kun je het passief dus tactisch gebruiken, zij het dat het dan wel wat vaag wordt allemaal. Maarja, duidelijkheid is nou eenmaal niet altijd gewenst.
4. Een bijzondere vorm van tactiek is het vermijden van ik, bijvoorbeeld in wetenschappelijke teksten (dit-en-dat werd uitgevoerd, verricht en gedaan, en toen kon er worden geconcludeerd dat…). Het passief maakt hier de ik veel minder prominent aanwezig dan in de actieve zinnen. Dat kan soms terecht zijn: het is niet de bedoeling dat een tekst een ego-trip wordt. Maar ook hier kan vaagheid problematisch worden.
5. Aangezien identificatiefiguren ons houvast geven bij het begrijpen van een tekst (vergelijk het meekijken door de ogen van een hoofdpersoon), zijn te veel passieven storend: er wordt wel steeds een veroorzaker opgeroepen, maar houvast – homaar. Steeds maar weer dat signaaltje ‘identificeer je niet’. Dat geeft ‘passivitis‘ z’n slechte naam. Wat eraan te doen? Je moet goed kijken naar hoe die grip dan wel te verkrijgen is, anders dan door simpelweg te zeggen: maak maar actief. Immers, dan zou bijvoorbeeld in geval 3 weerstand te verwachten zijn en in geval 4 de tekst wél een ego-trip worden. Over die geschikte alternatieven voor de lijdende vorm schrijf ik de volgende keer.

Okee, en de bron dan  nog één keer expliciet: Cornelis, Louise H. Passive and perspective. Amsterdam: Rodopi, 1997 (dissertatie Universiteit Utrecht).

Op Vaagtaal staat een artikel over de lijdende vorm dat bij mij het tegenovergestelde effect heeft van bedoeld: de voorbeelden laten mij zien waarom taalgebruikers kiezen voor het passief – en dus ook waarom zeggen dat je dat niet moet doen, niet werkt.

Zo’n voorbeeld als dat ‘de kantine wordt gesloten’ eigenlijk ‘de directeur sluit de kantine’ moet zijn, maakt duidelijk waarom geen enkele directeur daar voor die actieve zin kiest: die zin schuift 100 % verantwoordelijkheid in de directeur z’n schoenen. En zelfs als dat al zo is (ik zou toch graag persoon van functie scheiden), wil je het als directeur niet zo brengen. Duidelijkheid is niet het enige schrijf- of spreekdoel immers.

Of een voorbeeld als ‘De Arbo neemt maatregelen om de werkdruk te verlichten’ – zoals ik het woord Arbo begrijp, kan dat helemaal geen maatregelen nemen, en ik vind de actieve zin dus simpelweg onbegrijpelijk. Doe mij maar ‘Er worden maatregelen genomen om…’

Natuurlijk leidt een wildgroei aan passieven tot een onleesbare tekst. Maar het is best moeilijk om genuanceerd en zinvol schrijfadvies te geven op dit gebied. Gut, was daar niet een proefschrift over? Ik zal daar binnenkort eens wat praktische adviezen uit op dit blog zetten!

Als ik een blogpoast zou wijden aan alle d/t-fouten die ik zie, dan zou dit blog zich snel vullen maar ook erg vervelend zijn. Ik laat ze meestal maar gewoon passeren, alleen zag ik er vrijdag toch een paar kort achter elkaar dat ik dacht: dit ga ik toch even melden.

Het begon ermee dat ik weer eens met de trein vertrok vanaf station Schiedam Centrum. Daar zijn ze al een tijdje bezig, en daar staat dus ook al maandenlang op een bord te lezen:

U betreed een bouwterrein.

In de trein las ik Villamedia, waarvan ik toch altijd net iets hogere verwachtingen heb dan gemiddeld voor wat betreft taal en tekst – want het is het vakblad van de journalistiek. Kort na elkaar op p. 25 en 26, staan daar echter deze twee:

‘Word je idee gestolen, dan is dat heel vervelend.’

Word het idee voor je stuk toch ‘geleend’?

Met de trein ging ik naar Leiden, waar ik een paar boodschappen deed, onder andere een pullboy, waar deze gebruiksaanwijzing bij zat (het rode rondje is van mij natuurlijk):

Het moet niet gekker worden… en ik zit wel zo in elkaar dat ik voorlopig bij het zwemmen het gevoel heb met een d/t-fout in het water te liggen!

Vorige week schreef ik over een pas verschenen boek en dat is er één uit een serie (HvdS-reeks) waar er net nog één in is verschenen: Schrijven voor de lezers. Doelgericht schrijven van zakelijke teksten van Erik van der Spek. Ook een schreeuwerig gekleurde cover dus, ook € 24,95 maar daarvoor krijg je iets meer pagina’s (155, plus 5 blanco).

Net als bij De argumentatiecoach vind ik het boek breed en dus oppervlakkig: ik vraag me af wie er én rapporten én brieven én artikelen én scripties én webteksten schrijft terwijl die dat nog zo slecht kan dat zo’n beginnersboek nut heeft. Met zo’n 10 pagina’s per tekstsoort leer je er niet veel over. Als je er ‘even’ iets over wilt weten, dan google je tegenwoordig toch, lijkt me. Maar als je liever even bladert in iets uit de boekenkast, dan is dit misschien wel aardig.

Toch denk ik, zoals zo vaak: hier schiet een schrijver in de praktijk niks mee op, want dit is niet waar het om gaat – dit is te technisch, te instrumenteel, maar schrijven is veel meer dan dat, of iets anders zelfs. Ik denk dat (helaas) nogal vaak – veel taalbeheersingsboeken lijken op elkaar. Dus ik pik nu deze eruit om iets algemeners aan te illustreren, zonder dit boek in het bijzonder de zwarte piet toe te willen spelen.

Wat ik bedoel, kan ik goed illustreren aan de hand van de inleiding op het onderdeel ‘Rapporten’ (p. 100). De eerste woorden van de inleiding zijn ‘Een advies- of beleidsrapport…’ Aha, het gaat dus over allebei. De volgende twee alinea’s gaan echter alleen over beleidsrapporten. De tweede ervan luidt:

De grootste uitdaging in een beleidsnota is het overbruggen van tegenstellingen, van verschillende visies en belangen. Als partijen sterk van mening verschillen, kiest een schrijver er soms voor zijn formuleringen vaag en algemeen (‘diplomatiek’) te houden, in de hoop dat alle partijen zich erin kunnen vinden. Bewuste vaagheid kan in zo’n geval een functie vervullen. Maar een goede schrijver probeert duidelijk te schrijven en toch aan alle partijen recht te doen.

Op dat punt aangekomen frons ik al, want wat moet ik hier nou mee? Kun je duidelijk schrijven én aan alle partijen recht doen? Volgens mij kan dat niet, is dat inmiddels toch wel gebleken, onder andere door al het onderzoek dat er in de loop der jaren naar beleidsrapporten is gedaan. Tactisch (streven naar consensus en het recht moeten doen aan alle ‘insprekers’) en leesbaar schrijven zijn strijdig met elkaar. Je kunt niet zomaar zeggen: wees tactisch en toch duidelijk. Dan stap je wel heel makkelijk over hét probleem voor beleidsschrijvers heen.

Maar dan. De volgende alinea gaat zo verder:

Tussen advies- en beleidsrapporten bestaan maar weinig verschillen; daarom behandelen we ze als één teksttype.

En dat kan dus niet. Want de alinea daarboven behandelt het kenmerkende verschil tussen beleids- en adviesrapporten. Bij beleidsschrijven heb je wat wel de discongruente communicatiesituatie genoemd wordt: de lezer is erop gericht gaten te schieten in het betoog want zijn belangen zijn tegengesteld aan die van de schrijver. Maar bij adviseren is die situatie veel congruenter: adviseren is gericht op het dienen van de belangen van de opdrachtgever/lezer! Dat is dus juist wél heel anders, op een cruciaal punt!

Een opdrachtgever die een adviesrapport leest met het doel er zo veel mogelijk gaten in te schieten, heeft de verkeerde adviseur gekozen. Voor een adviesschrijver is het streven naar consensus en tactische vaagtaal en dergelijke dan ook veel minder belangrijk dan voor een beleidsschrijver. Alles kan directer: de formuleringen, maar ook de structuur – enfin, daar gaat dit hele weblog over, of lees anders mijn boek.

Ik schets het nu wat zwart-wit, ik weet wel dat er een grijszone is waar adviseren en beleid maken wel op elkaar gaan lijken. Maar als je het op één hoop gooit, doe je als tekstadviseur één ding niet goed, en dat wordt wel de functionele analyse genoemd: precies kijken naar de context waarin een tekst zijn werk moet doen. Het gaat dan óók om de relatie tussen schrijver en lezer en de rolopvatting van de schrijver.

Sterker nog: zonder daar iets mee te doen, hebben de puur instrumentele adviezen uit de taalbeheersing geen zin. Ik bedoel daarmee adviezen van ‘zorg dat de probleemanalyse niet te veel ruimte inneemt’ (p. 106), tot de andere oude bekende van me: ‘vermijd de lijdende vorm’, hier geformuleerd als ‘in het algemeen raden we u aan om actief te schrijven en het onderwerp voorop te zetten’ (p. 75) – gevolgd door drie goede redenen om de lijdende vorm wél te gebruiken – huh? Je maakt het er schrijvers alleen maar moeilijker mee, met al die moetens en mag-niets waar hun hoofd toch al vol van zit.

Als het kwartje van wat adviserend schrijven écht is gevallen is, hoef ik de lijdende vorm nooit meer te behandelen. Met die stijl komt het dan vanzelf goed namelijk.