Hieronder had ik het over leesblindheid voor je eigen tekst, iets wat bij schrijven altijd lastig blijft. Er zijn meer van die dingen, het doseren van de informatie bijvoorbeeld. Hoe schat je in wat je lezer niet weet en jij dus moet uitleggen? Als je dat te weinig doet, snapt de lezer je niet. Als je het te veel doet, ergert hij zich en wordt de tekst lang.

Opnieuw: dit blijft bij schrijven altijd lastig. Er zijn wel weer een paar tips te geven:

1. Zorg dat je de lezer zo goed mogelijk kent. Bij schrijven voor een bekende lezer wéét je wat die wel en niet weet.
2. Presentatie? Vráág het aan het publiek of je nog meer moet uitleggen of niet – of bedenk een andere manier om de kans op interactie met het publiek te benutten: het grote voordeel ten opzichte van het schrijven van gewone tekst!
3. Structureer goed. Als je stelselmatig werkt met de hoofdboodschap voorop en dan gaandeweg meer details en daarbij boodschaptitels gebruikt, geef je de lezer de mogelijkheid zelfstandig te kiezen of hij de details wil lezen of niet. De krant is hierbij het ideaalmodel: een lezer die álles wil weten, leest alles. Andere lezers zijn vrij om te bepalen wanneer ze stoppen. Paragrafen met kopjes als ‘achtergrond’ en dergelijke helpen ook al, of dingen als verklarende woordenlijsten achterin.
4. Maak een bewuste afweging. Wil je liever dat je lezer af en toe denkt ‘huh, snap ik niet’ en dan misschien bij je terug komt voor meer informatie, of wil je liever dat je lezer ‘jaja, nou weet ik het wel’ denkt? Daar kun je een keuze in maken, afhankelijk van je doel en de situatie.
5. Overschat de lezer niet. Jij bent met het onderwerp bezig geweest en voor jou kan alles logisch en vanzelfsprekend zijn – maar de lezer weet van niets. Je hebt dus altijd een begrips- en kenniskloof te overbruggen en je bent geneigd de diepte van die kloof te onderschatten. Leg dus liever wat te veel uit dan te weinig, dan is de kans groot dat je precies goed mikt. Lezers zijn ‘dommer’ dan je denkt – ik ook, als ik lees!

Dit laatste punt doet mij altijd denken aan de grootste blunder die ik zelf ooit heb gemaakt bij het inschatten van mijn publiek. Ik deed een workshop over columns schrijven, en ik had een column meegenomen die ik had geschreven voor Fiets en die volgens mij zeer geslaagd was. In die column beschreef ik dat ik mezelf een lekke-banden-zondagskind vond, omdat ik 10.000 kilometer zonder één enkele lekke band had gefietst. Ervaren fietsers weten dat dat bijzonder weinig is. De deelnemers aan en docent van die column-workshop wisten dat echter niet, zij hadden geen gevoel voor wat bijzonder of normaal is op dit punt – en daarmee viel die hele column in het water. Als feedback kreeg ik dat het ‘overdreven’ was, een ‘mislukte poging tot ironie’ en gewoon ‘onduidelijk’. Eén man zei: ‘mijn laatste lekke band is ook al meer dan een jaar geleden’. Uh, ja, maar ik denk níet dat jij in dat jaar 10.000 kilometer gefietst hebt…

Er werd geen spaan van mijn column heel gelaten. Niet fijn, maar gelukkig kon ik door wat doorvragen achterhalen dat het onbegrip dat had veroorzaakt: de kenniskloof tussen mij en deze lezers (niet de doelgroep natuurlijk). Ik had dat niet verwacht. Op dit punt is het een zeer leerzame workshop geweest, aan de feedback heb ik verder niet veel gehad….

Leuke vraag kreeg ik vorige week op een training: ga je van veel lezen beter schrijven? Ik heb er nooit onderzoek over gelezen, hooguit met vakgenoten overgespeculeerd, en dan is het antwoord een voorzichtig ja. Mits je goede dingen leest.

Onze indruk, zo herinner ik me vooral van gesprekken hierover met mijn oud-collega’s van McKinsey, was dat het lezen van goede boeken tegengif biedt tegen al het kantoor- en consultantsjargon. Misschien hoef je daar zelfs niet eens wereldliteratuur voor te lezen, maar volstaat zelfs een boeketreeksromannetje of elke thriller – zo lang het maar anders is dan het ‘optimaliseren van de leverage voor de best-practice’, bij wijze van spreken (of vul je eigen jargon in).

Op veel lager schrijfniveau speelt de invloed ook. Er wordt in mijn vakgebied al wel gevreesd bijvoorbeeld dat ‘de jeugd van tegenwoordig’ een minder stabiel woordbeeld ontwikkelt vanwege alle bagger die ze te zien krijgen op internet. Probleem daaraan is dat je als je niet op basis van het woordbeeld weet hoe je een woord schrijft, spellen veel meer moeite kost en vaker fout zal gaan. Mijn generatie (eerder deze week 43 geworden) hoefde amper te leren dat krijgd niet bestaat, daar hoef je de d/t-regels niet voor te kennen; het is een onmogelijk woordbeeld. Maar Google vindt in een wip 2430 hits, dus is het ineens een woord dat je wél kunt tegenkomen.  Nou kun je erover debatteren of hij krijgd  schrijven heel erg is (de jongeren die dat schrijven, schreven 25 jaar geleden waarschijnlijk helemaal niet voor het oog van anderen) – maar ánders is het wel.

Ook is mijn indruk bij iets oudere jongeren (beginnende studenten) dat een beetje belezen zijn uitmaakt voor hun gevoel voor schrijftaalzinnen, voor hoe geschreven taal eruit ziet, en ook wel een beetje voor genres – dat ze weten dat een artikel iets anders is dan een brief. Dat zijn dingen die moeilijk zijn om uit te leggen, en die je niet uit hóeft te leggen aan mensen met voldoende ervaring met teksten.

Op nog hoger schrijfniveau, dat van de schrijvende professionals, zou het wel eens kunnen zijn dat je stijl frisser blijft van lezen. Misschien. Want degenen die graag lezen, zullen misschien ook liever schrijven, en of het lezen dan het betere schrijven veroorzaakt, is maar helemaal de vraag. Slechter word je er echter zeker niet van, dus als je het niet heel vervelend vindt, zou ik altijd zeggen: pak af en toe eens een goed boek. Vergeet vooral niet ervan te genieten!