Ik heb het gisteren en daarnet al twee keer over het meest recente nummer van mijn vakblad Tekstblad gehad, en met deze post maak ik er een drieluik van en dan houd ik erover op. Het drieluik laat trouwens wel zien hoe waardevol ik Tekstblad vind, en dat ik het dus jammer vind als het ermee zou stoppen, maar dat terzijde.

Er was nog één klein dingetje dat mij opviel. Op p. 16-19 staat een interview met een blinde tekstschrijver, Petra de Jong. Interessant om te lezen hoe iemand die niet kan zien en dus met hulpmiddelen zoals een brailleleesregel moet lezen, toch dat vak kan uitoefenen. Eén dingetje viel me op, al weet ik niet precies hoe ik dat moet interpreteren. Ze vertelt wat er lastig is en zegt dan:

Aan inhoudsopgaves en samenvattingen heb ik weinig, ik kan er niet op afgaan. En bij eindconclusies denk ik wel eens: hé, dat stond allemaal niet hiervóór!

Ik weet niet of ze dit zegt specifiek vanwege haar blind-zijn, of dat ze het in het algemeen bedoelt. Als dat eerste het geval is, kan ik zeggen: ik kan zien, maar ik denk dat laatste ook regelmatig. Ik bedoel: ook ik denk heel vaak als ik bij de eindconclusie ben aangekomen: ‘hé, dat stond allemaal niet hiervóór!’

Of liever gezegd: een veel voorkomend probleem van de traditionele, methodologische opbouw van adviesrapporten is dat de conclusie uit de lucht komt vallen. De schrijver volgde een bepaalde logische lijn, maar die lijn en die logica zaten alleen maar in zijn of haar hoofd. De lezer weet er dus niets van, en vandaar dat de conclusie als een verrassing komt. Het is één van de argumenten vóór het voorop plaatsen van de hoofdboodschap en die vervolgens onderbouwen. De kans dat de logica dan inzichtelijk wordt, is veel groter.

Dus het zou kunnen zijn dat wat De Jong ziet als gevolg van haar handicap eerder een gevolg is van een rammelende structuur van een tekst. Zou een blinde nog meer baat hebben bij de hoofdbooschap voorop?

Zo af en toe haal ik hem van stal, de uitspraak van Multatuli, uit zijn Ideeën (nr. 41):

Ik leg me toe op ’t schryven van levend hollandsch. Maar ik heb schoolgegaan.

Ik denk daar altijd aan als ik weer eens iemand een schoolmeester-regel voor de schrijftaal hoor bezigen waarvan ik denk: “Vertrouw toch alsjeblieft gewoon op je intuïtites. Als je práát, denk je daar toch ook niet over na?”

Dat dacht ik afgelopen woensdag naar aanleiding van een discussie op LinkedIn over de rode en de groene werkwoordsvolgorde, de twee mogelijke volgorden van persoonsvorm en voltooid deelwoord aan het eind van een bijzin. Dan heeft er weer eens iemand gehoord dat de ene volgorde beter is dan de andere – en dat is niet zo. Het verschil ertussen is heel subtiel, nauwelijks in regels te vatten, en in de spreektaal nooit een probleem, dus ik zou altijd zeggen: schrijf op wat je intuïtief het beste lijkt.

Maarja, er is jarenlang strijd geleverd tegen het ‘germanisme’ van de op het Duits lijkende volgorde (met de persoonsvorm aan het eind), en zo zijn schrijvers die intuïties kwijtgeraakt.

Ik denk het ook wel eens als ik mensen weer eens wat hoor roepen over werkwoordstijden of over of er wel of geen er in een zin moet staan – doe dat toch ook op gevoel, alsjeblieft! Enzovoort, enzovoort. Vertrouwen op je intuïties kost een heleboel minder moeite dan het toepassen van een regel, en bovendien wordt de taal er natuurlijker, spontaner van. Niemand zit meer te wachten op ouderwets, gekunsteld proza van oude schoolmeesters.

Máár, ik weet zelf ook wel dat dat gevoel grenzen heeft. Of liever gezegd: onze intuïties zijn prima, anders zouden we onze moedertaal niet kunnen spreken. Maar de regels voor de spreektaal wijken wel degelijk af van die voor de spreektaal. Zo is er toch nog steeds bij veel mensen bezwaar tegen groter als en zeker tegen hun hebben – ook al zullen veel mensen dat spontaan zo zeggen en zonder nadenken ook zo schrijven.

Dus dan is er toch een probleem. Je moet als schrijver kunnen onderscheiden wanneer je blindelings op je intuïties kunt en moet vertrouwen, en wanneer je een schoolmeesterregel moet toepassen. Als ik dan bijvoorbeeld tijdens een training in het ene geval zeg “doe het intuïtief”, en in het andere geval “pas de regel toe” is dat toch wat inconsequent en didactisch onhandig. Daar ben ik nog niet over uit.

Wel weet ik dat er weinig zinnigs in het algemeen is te zeggen over dit soort regels. Het nuttigste is om als schrijver te weten waar je eigen blinde vlekken zitten. Dan weet je waar in je intuïties er dingen zitten die strijdig zijn met de schrijftaalregels. Daar moet (mag?) je dan rekening mee houden. En de andere schoolmeesterregels: lekker vergeten, en levend hollandsch schryven!

Afgelopen zaterdag stond er in de Wetenschapsbijlage van de NRC een stukje, ‘Geestschrijven‘, van Piet Borst. Borst doet eerst zijn beklag over het slechte schrijven van zijn mede-wetenschappers. Daarna vertelt hij dat hij zijn eigen medewerkers ‘Politics and the English language’ gaf, een essay waarin George Orwell enkele regels geeft voor beter Engels. Hij gaf eens, zo gaat hij verder, een goed schrijvende student het advies om wetenschapsjournalist te worden Deze student verwierp dat eerst: het hoogste goed was onderzoek doen – maar later werd deze Felix Eijgenraam NRC-redacteur.

Daarna komt Borst to-the-point: hij vind geestschrijven, ghostwriting, in de wetenschap niet zo’n probleem, mits de onderzoeker zelf verantwoordelijk blijft voor de inhoud. Een goede schrijver kan die inhoud veel toegankelijker maken. Borst verwijst nog naar de discussie die in oktober in de NRC werd gevoerd over de stijl van wetenschappelijke teksten, ik schreef daar op dit weblog ook al over. Hij kiest, net als ik, partij voor Marita Mathijsen die stelt dat wetenschappelijk proza niet dor en stroef hoeft te zijn.

Een leuk stukje met een aantal rake uitspraken over schrijven. In het gedeelte over Orwell schrijft hij echter iets wat verraadt dat hij misschien wel veel eigen praktijkervaring heeft met schrijven en schrijvers, maar niet in de theorie zit. Hij schrijft namelijk:

Orwell had overigens ook problemen met schrijven, al zou je dat niet zeggen als je zijn boeken leest. Een promovendus, die gesticht was door het Orwell-opstel, gaf mij na zijn promotie een facsimile-uitgave cadeau van Orwells beroemdste boek 1984. In deze enorme foliant is te zien dat Orwell eindeloos herschreef. Praktisch geen zin uit de oorspronkelijke tekst is onveranderd in de gedrukte roman terechtgekomen. Schrijven is werken, zelfs voor Orwell.

Schrijven is werken, ja, helemaal mee eens. Maar veel herschrijven, eindeloos misschien zelfs, is geen ‘probleem met schrijven’ hebben, maar juist een kenmerk van goed schrijversschap.

Het is één van de vele misvattingen over schrijven dat goede schrijvers dat in één keer goed doen. Die misvatting heeft op sommige minder goede schrijvers een verlammende uitwerking: in één keer perfect lukt niet, dus laat dan verder maar. Een goede aanpak is juist om snel tot een niet-perfecte eerste versie te komen waarin de inhoud op de goede plek staat, en vervolgens te gaan schaven en slijpen. Net zo lang todat het er precies zo staat als jij wil en als wat goed is voor de lezer.

Alleen als ‘eindeloos’ betekent dat je in het herschrijven blijft steken en daardoor de deadline niet haalt, dan is het zaak om eens te kijken naar de effectiviteit van je schrijfaanpak. Voor de meeste schrijvende professionals is te veel en te lang herschrijven echter niet het probleem. Herschrijven houdt meestal niet veel meer in dan: de typfouten verbeteren.

Ik kom veel vaker tegen dat er geen tijd voor herschrijven is ingeruimd. Dat betekent dat de schrijver toch probeert het in een keer goed te doen, of een halffabricaat: die snelle eerste versie. Zo’n halffabricaat is meestal weinig lezergericht; teksten die onder druk van ‘in één keer goed’ tot stand zijn gekomen stroef: de moeizaamheid van het proces wordt in de tekst weerspiegeld.   

Herschrijven is geen probleem, herschrijven is hartstikke nuttig. Ga maar na: zelfs George Orwell deed het…

Van het volgende type mailtjes worden er dagelijks in ons land duizenden rondgestuurd:

Geachte meneer [achternaam],

Regel al uw Y-zaken online!
Graag informeer ik u via dit bericht over de mogelijkheden om diverse zaken online te regelen via de online service omgeving: MijnY
U ontvangt dit service bericht van Y op het e-mail adres dat op dit moment bij uw account geregistreerd staat.
Heeft u vragen of opmerkingen over MijnY, dan kunt u een e-mailbericht sturen naar  ..@Y.nl
Bent u verhuisd, heeft u een nieuw telefoonnummer gekregen? Houd Y hiervan op de hoogte zodat u geen post hoeft te missen. U kunt uw adres op MijnY wijzigen en/of ontbrekende gegevens aanvullen.

Niks op aan te merken, maar ook bepaald niet hartverwarmend. Dit is qua stijl (en misschien ook qua inhoud) de moderne zakelijke schrijfstijl, of, iets negatiever geformuleerd: de huidige clichés en stereotiepe formuleringen.

Rond dezelfde tijd kwam uit dezelfde hoek en naar ongeveer dezelfde groep ontvangers een mailtje dat als volgt begon:

Beste [voornaam],

Toen ik me zaterdagavond na de wedstrijd tegen W in de catacomben van Stadion De K meldde, waren de vragen van de journalisten kritisch. Ik vond dat wel mooi. We winnen met 3-0, houden de nul, hebben na negen wedstrijden twintig punten, zijn in elk geval voor een dag medekoploper en toch is men kritisch. Dat zegt iets over hoe er nu al tegen ons aangekeken wordt. De mensen verwachten iets van Y en dat is een goed teken.

Natuurlijk, de inhoud is anders. Maar ook de stijl is ten opzichte van de keurige clichés en stereotiepen in positieve zin een klap in je gezicht: hier stáát iemand! Zelfs zonder te weten wat Y is, denk je hier: wauw, daar praat een mens van vlees en bloed! En als je weet wie het is, zíe je hem voor je. ‘Tsjonge’, dacht ik toen ik dit las, ‘Mario Been praat tegen me’ (en vul nu zelf in wat Y, W en Stadion De K is (-;  ).

Ook al gaat dit mailtje naar een grote groep, toch is het persoonlijk. Dat zit hem er vooral in dat Mario Been (of zijn tekstschrijver) het durft om vanuit zichzelf te schrijven, in een stijl die hem op het lijf geschreven is. Ik vind dat hartstikke goed, net zoals ik het indrukwekkend vind dat dit soort mailtjes er steeds zijn nog voor de volgende werkdag begint: ze worden na en competitiewedstrijd op zondag nog ’s avonds of ’s nachts gemaakt en verzonden. Wat een dienst aan de fans!

Toch zou ik deze stijl niet aan iedereen willen aanraden. Dit is een mailtje voor fans, en die willen graag dichtbij zijn. Van vergelijkbare pogingen van organisaties die ik liever wat meer op afstand houd, krijg ik alleen maar jeuk. Een groot kabelbedrijf drukt op de facturen mijn factuur. Dat is een soort nabijheid en vertrouwdheid waar ik helemaal niet van gediend ben. En misschien vinden Ajax-fans of zelfs Y-fans die Mario Been niet zo hoog hebben (zijn die er?) dit mailtje zelfs al te klef.

Stijl komt heel nauw. Het zit hem soms inderdaad in dat ene woord: de voornaam in plaats van de achternaam, jij versus u, een fout geplaatste mijn. Met elke afwijkende keuze loop je een risico.

Als je risico’s wilt ontlopen, zijn er altijd nog die makkelijke clichés. Daar is niets mis mee. Maar bloedeloos en saai is het wel. Ik daag zakelijke schrijvers graag uit om iets meer van zichzelf te laten zien. Een Mario Been hoeven ze niet te worden. Maar iets meer vlees en bloed in zakelijk schrijven – graag.