Eerder deze week had ik het over de vertaalslag van piramide naar tekst en bepleitte ik een ‘verticale’, inhoudelijke indeling. Nog even een PS nu, want precies dit punt onderscheidt het échte piramideprincipe volgens Minto waarop ik mij baseer zich van enkele alternatieve methoden voor het structureren van tekst die óók piramideprincipe of piramidaal schrijven heten, en soms zelfs ook naar Minto verwijzen. Maar die hebben dan dus één ding niet helder voor ogen, en dat is die verticale vertaalslag (en de daarbij horende hoge eisen aan de logica, want je kunt alleen maar verticaal indelen als de takken van je structuur kloppen, maar dat terzijde).

Die piramides zien er vaak zo uit:

Het idee is dat je een hoofdboodschap formuleert, daar een vraag op hoofdlijnen over stelt, en daarna een verdiepende vraag (en eventueel nog meer), dus bijvoorbeeld eerst ‘wat zijn daar de argumenten voor’ en daarna ‘en hoe kun je die met data onderbouwen’ – maar andere vragen mogen ook, bijvoorbeeld eerst ‘welke maatregelen moeten we daarvoor nemen’ en daarna ‘en hoe ben je daaraan gekomen?’.

De hoofdstukindeling is dan wat ik horizontaal noem: je begint met de inleiding, daarin staat de hoofdboodschap (dat is de overeenkomst met Minto), en vervolgens behandelt elk hoofdstuk een niveau van de piramide, dus een vraag. Dat is echter juist niet wat Minto betoogt. Sowieso moet je bij haar structureren in antwoorden, niet in vragen. Per vertakking stel je één vraag, en daarop geef je een ‘uitwaaierend’ antwoord, waarbij elk deel-antwoord tot dezelfde categorie behoort. Bij een waarom-vraag komen er argumenten als antwoorden op het niveau eronder; bij een hoe-vraag maatregelen of acties. Als je die dan gebruikt voor de hoofdstukindeling, geeft dat één hoofdstuk per argument of maatregel, dus per tak van de structuur.

Nou mag iedereen iets driehoekigs natuurlijk piramideprincipe noemen, en zo’n horizontaal ingedeelde driehoek leidt niet per se tot slechte teksten. Maar als je écht goed wilt structureren en schrijven, dan baseer je je op Minto. En dat is dus geen massieve driehoek, maar een vertakkende structuur, met antwoorden in plaats van vragen in de vakjes, en een inhoudelijke tekstindeling, met één argument of maatregel per hoofdstuk. Dat is zowel goed voor de logica als voor de toegankelijkheid voor de lezer.

Ik kreeg gister een e-mail-nieuwsbrief van NS Internationaal. In de eerste blik erop lees ik alleen dit:

Wij houden u graag op de hoogte.
Een paar keer per jaar delen wij nieuws dat voor u als reiziger van belang kan zijn. Zo blijft u goed geïnformeerd.

Komisch: daar staat drie keer niks. Tenminste, bij dat ‘wij houden u graag op de hoogte’ denk ik ‘o’, en de volgende twee zinnen voegen niks toe. En dan klik ik al weg.

Het is alsof de krant als kop zou hebben: ‘Wij brengen u vandaag het belangrijkste nieuws. Elke dag vertellen we u wat er is gebeurd in de wereld. Zo blijft u op de hoogte’. Maar dan weet je dus nog steeds niet wat dat nieuws is.

Moraal van dit verhaal: wil je vluchtige, ongeduldige lezer ter wille zijn, kom dan veel sneller ter zake!

Zoals ik eerder aankondigde, was ik vorige week naar de Expertmeeting van het NACV. Net als de vorige keer dat ik er was, twee jaar geleden, vond ik het een leuke en nuttige dag. Ik ervoer hem wel ook als heel anders, deels omdat het contrast tussen wetenschap en ‘de praktijk’ dan wel de karikatuur van dat laatste me nu niet is opgevallen, en deels omdat ik zelf wat deed (daar kom ik zo op terug).

Wat hetzelfde was, was dat ik sommige presentaties inspirerend en nuttig vond voor mijn eigen praktijk. Marjolein Bolster-Van der Werff & Thea Mepschen van de Hanzehogeschool beschreven bijvoorbeeld een intensieve schrijfdag waarvan ik dacht: ‘zo zou ik een training ook aan kunnen pakken’ en Jacky van den Dikkenberg van de HvA beschreef een leesvaardigheidstraining die me onmiddellijk op ideeën bracht voor een leestraining voor professionals. Alleen al daarom was de dag goud waard (en de moeite van de reis, want ik ‘strandde’ met de trein in Driebergen door een kabelbreuk en kwam uiteindelijk 45 minuten te laat).

Verder was ook de lezing van Jacqueline van Kruiningen en Femke Kramer van de RUG interessant. Die ging over ‘schrijven over schrijven’ door eerstejaars studenten, en wat daarin aan de orde kwam, was dat studeren op de universiteit natuurlijk óók een socialisatieproces betekent: je aanpassen aan hoe de dingen daar zoal gaan, inclusief schrijven.

Dat was meteen een bruggetje naar onze eigen discussie, over dat wij (Willy Francissen en ik) in de praktijk ervaren dat we een boel van dat aangeleerde gedrag weer moeten ‘afleren’: de praktijk stelt andere eisen aan schrijfvaardigheid dan de wetenschap, en veel professionals vereenzelvigen schrijven met die ene manier die ze tijdens hun studie hebben geleerd. Ik vond het een leuke discussie, we hebben de deelnemers duidelijk wel geprikkeld en aan het denken gezet, dus doel bereikt.

Wel had ik de indruk dat we een beetje preekten voor eigen parochie, of liever gezegd: dat we geen representatieve dwarsdoorsnede van universitair docenten in de groep hadden. Dat schrijven uit meer bestaat dan alleen volgens de academische conventies, daar was iedereen het wel mee eens. Maar wat daar precies de consequenties van moeten zijn, daarover was meer discussie. Bijvoorbeeld: als je studenten ook iets anders wilt laten schrijven, moet dat dan vanaf het begin, of wil je ze juist eerst aan de wetenschappelijke conventies laten wennen voordat je er iets naast zet? Daar zou wat ons betreft mee geëxperimenteerd moeten worden.

Aan het slot vatte Albert Pilot de dag samen. Hij was ook bij onze discussie geweest en vatte die samen als: wat als de studenten moeten weten dat er andere genres, contexten en lezers zijn, maar ondertussen de hele omgeving ‘framet’ richting die ene manier, de wetenschappelijke? Dat vond ik wel een mooie samenvatting, dus dat deed me deugd. En toen ging de terugreis gelukkig ook een stuk vlotter dan heen, dus ik kwam tevreden thuis.