In de NRC van vorige week zaterdag staat een mooi voorbeeld van een controversiële so what: een als boodschap geformuleerde interpretatie van de data.

Randstad  hield een enquête over de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Op de vraag ‘Hoe staat u tegenover een arbeidsmarkt met uitsluitend flexibele contracten?’ antwoordde tweederde van de respondenten negatief. Marike Stellinga, NRC-columniste, vindt dat een logisch antwoord: de meeste mensen hebben liever de zekerheid van een vast contract. Dat is dus haar interpretatie.

Maar Randstad concludeerde zorgelijk: ‘Nederland niet voorbereid op flexibele arbeidsmarkt van de toekomst’. Tsja, dat verrast mij ook. Maar het is inderdaad een mogelijke so what.

Twee dingen herken ik hierin van het formuleren van (hoofd-)boodschappen bij adviseren:

1. Als je wilt dat je lezer een bepaalde conclusie trekt, moet je hem er luid en duidelijk in zetten, want jouw logica is zeker niet altijd die van de lezer. Zonder zo’n expliciete conclusie van Randstad waren Marike en ik niet op het idee gekomen dat dat zorgelijke de strekking is van de data.
2. Een hoofdboodschap is controversieel: je steekt er je nek mee uit. Je lezer kan het ermee oneens zijn. Dat is omdat een goede hoofdboodschap de data overstijgt. Die interpretatie, die doe je zelf, die is niet per se objectief of neutraal. Je voegt er als het ware wat aan toe – in dit geval is Randstads belang duidelijk, en misschien is de kleuring dus wat te sterk. Maar zonder kleuring kan het niet!

Afgelopen dinsdag heb ik met mijn Leidse studenten een mini-experimentje uitgevoerd – ik geef daar weer een paar weken college over communicatie-onderzoek. De vraag was of er een relatie is tussen leerstijl en waardering van e-learning. Ik ben namelijk al een tijdje aan het uitzoeken of ik tijd zal gaan stoppen in het ontwikkelen van een e-learning als aanvulling op mijn trainingen en/of Adviseren met Perspectief, samen met Kriton (zie ook learning.nl). Ik zie het nut er wel van in, maar tot nu toe heb ik nog maar weinig mensen gesproken die enthousiast zijn over e-learning.

Dinsdag stond een artikel op het college-programma over de relatie tussen leerstijl en schrijf-e-learning. Mijn vraag sloot dus mooi aan en bood de studenten de gelegenheid even aan een e-learning te snuffelen.

Wat bleek? Mijn verwachting (‘hypothese’) kwam uit: de groep studenten met een reflectieve leerstijl (dromers en denkers) waardeerde de e-learning lager dan die met een actieve leerstijl (doeners en beslissers): rapportcijfer 6,5 om 7,5. Dat had ik verwacht omdat een computerprogramma nogal gericht is op handelen, en het bijvoorbeeld vervelend is om van beeldscherm te lezen als je behoefte hebt aan theoretische reflectie. Dat zeiden de reflectieven dan ook: we willen er liever een boek bij (ga ik onthouden – Adviseren met Perspectief ernaast dus!).

Ik had het bovendien verwacht vanwege de opzet van het experimentje: ik gooide de studenten er nogal voor. Dat past beter bij een actieve leerstijl, en inderdaad: die groep vond het wel leuk om een beetje te ‘spelen’ met het programma. Vandaar: helemaal geen wetenschappelijke pretentie bij dit onderzoekje. Grote beperking was ook de ongelijke verdeling van de studenten over de twee groepen: net als in eerdere jaren had de overgrote meerderheid van de studenten een reflectieve leerstijl. Dat is een conclusie die ik na vier jaar wel durf te trekken: van de Leidse studenten Nederlands en Taalwetenschap die het vak ‘methoden communicatie-onderzoek’ volgen, heeft een grote meerderheid (ongeveer driekwart) een reflectieve leerstijl.

En ikzelf? Ik ben een beslisser – actieve leerstijl. Ik speel ook wel graag met zo’n programma. Maar lezen doe ik ook liever van papier.

In de Opzij van deze maand trof ik een alinea aan waar ik een tijdje op moest studeren om de interpretatie rond te krijgen. En dan vind ik het altijd interessant om te kijken hoe dat komt, dus wat heeft deze schrijver gedaan om mij als lezer een probleem te bezorgen? Dit is de alinea, het is de eerste van een interview met Sofie van den Enk (p. 18):

Een klassiek beeld: een man sluit iedere doordeweekse dag ’s ochtends vroeg het tuinhek achter zich. Zijn vrouw zwaait hem uit, twee kleine meisjes aan haar benen. Ze denkt rusteloos: dat wil ik ook. Dus volgde Sofie van den Enks (34) moeder nog een opleiding, klom op tot coördinator van de plaatselijke bejaardenzorg en misschien, peinst haar dochter, school er in haar wel een echte carrièrevrouw – als ze de kans had gekregen. Ware het niet dat op een dag een 14-jarige Sofie haar moeder verlamd in bed aantrof.

In de eerste plaats ben ik geneigd te denken dat een artikel over Sofie van den Enk zal starten met iets over Sofie van den Enk. Dus het was even schakelen om te beseffen dat deze hele alinea gaat over haar moeder. En dat schakelde gebeurde pas lezenderweg, en toen had ik dus al wat gemist c.q. niet begrepen. De essentie hiervan is dat het artikel mijn verwachtingen schaadt, en die verwachting is: aan het begin van een artikel waarin persoon X centraal staat, staat die persoon meteen ook al centraal’.

In combinatie met het volgende probleem gaf mijn verwachting een gekke interpretatie. Dat volgende probleem is dat dat in ‘dat wil ik ook’ een vage verwijzing is. Het verwijst zelfs helemaal nergens naar, niets concreets in de tekst. Vandaar dat ik het bij eerste lezing ‘ophing’ aan een klassiek beeld en dus interpreteerde als: een bestaan als thuismoeder met een werkende man en twee kleine kinderen. En aangezien ik daar bij eerste lezing dus nog dacht dat het over Sofie zou gaan, dacht ik: Sofie wilde dus zo’n klassiek gezin. Maar ten eerste gaat het dus niet over Sofie, en ten tweede verwijst dat naar buitenshuis werken, zo blijkt uit het vervolg van de alinea. Dat verwijst dus naar een impliciet idee achter ‘iedere doordeweekse dag ’s ochtends vroeg het tuinhek achter zich sluiten’.

Overigens is dat verwijzingsprobleem niet puur en alleen een kwestie van dat; het heeft er ook mee te maken dat een klassiek beeld voor mij iets nastrevenswaardigs heeft – als formulering dan, hè? Ik zie een mooi plaatje waarvan iemand zegt ‘dat wil ik ook’. Ook dat is een verwachtingenkwestie: ik verwacht dat het klassieke beeld een positieve en centrale rol gaat spelen in de tekst.

Dus: geschonden leesverwachtingen, een complexe verwijzing en nog wat lastige stijlzaken zoals dat ‘Sofie van denk Enks (34) moeder’ en deze paar zinnen kostten me enkele minuten. Mijn advies zou zijn: maak het je lezer wat makkelijker, vooral aan het begin!

Afgelopen zaterdag stond er in NRC (Economie, p. 8/9) een stuk over de nieuwe accountantsverklaringen. Die worden langer en gaan meer uitleggen wat de accountant precies gedaan heeft. Ze zijn in het leven geroepen vanwege de vele schandalen die het vertrouwen in de beroepsgroep ondermijnden. Daarom komt onder andere aan de orde met welke foutmarge de accountant werkt, hoe hij naar welke bedrijfsonderdelen heeft gekeken en wat de speciale aandachtspunten zijn geweest. Dat moet een beter beeld geven van hoe de rest van het rapport en de goedkeuring van de jaarcijfers te interpreteren zijn.

Aan het eind gaat het over het schrijven van die nieuwe verklaringen. Geen makkelijk klusje, volgens de geïnterviewde accountants van KPMG en PwC, er gaat makkelijk dertig tot veertig uur in zitten Dan volgt dit slot:

Ondanks al die moeite nodigen de schrijfsels van de accountants nog steeds niet erg uit tot lezen. Het zijn taaie documenten vol technisch jargon. Wíllen ze wel gelezen worden? ‘Dat is wel de bedoeling’, zegt De Ridder [ die van PwC ]. Maar het is ‘best een kunst’, zegt hij, om alles ‘in janboerenfluitjestaal’ uit te leggen.

Sommige dingen, zegt accountant Kort [ van KPMG ], zijn nou eenmaal ingewikkeld. Als voorbeeld noemt hij het boekhoudkundige begrip goodwill – het verschil tussen wat een bedrijf nu waard is en wat er in het verleden voor is betaald. De verklaring moet wel ‘recht doen aan die complexiteit’, vindt Korf. ‘We maken geen magazine’.

Ik lees daarin een groot en veelvoorkomend schrijfmisverstand: om een tekst aantrekkelijk te maken voor lezers, moet-ie in janboerenfluitjestaal/Jip-en-Janneketaal/B1 enzovoort geschreven worden. Oftewel: lezergericht schrijven is een kwestie van een eenvoudige stijl.

Nee – lezergericht schrijven, sowieso maar zeker in de zakelijke dienstverlening, begint met een besef van het belang dat de lezer heeft bij je tekst. Waarom leest-ie je tekst eigenlijk? Waarom zou die dat moeten dan wel willen? Daarover gaat het in dat hele artikel niet, en dat is het probleem: die teksten worden helemaal niet geschreven vanuit het belang van de lezer. Die nieuwe accountantsverklaring dient maar één doel: het oppoetsen van het bezoedelde blazoen van accountants, de schrijvers. Wat heeft een lezer eraan, wat koopt die ervoor? Niets. Zeker niet op korte termijn; misschien heeft zo’n verantwoording nut als er later gedonder komt. Maar dan is het waarschijnlijk algauw voer voor juristen.

Al schrijf je nog zo eenvoudig, als een lezer geen belang heeft bij de tekst, leest-ie ‘m niet. En dat is het ware probleem van de accountantsverklaringen. Want een béétje ingevoerde lezer heeft helemaal geen moeite met goodwill, een begrip dat dit stuk in nog geen twintig woorden uitlegt. Dus dat kan in die verklaring ook. En lezers van accountantsverklaringen zijn sowieso geen doetjes, hè, die zijn Jip en Janneke echt al lang ontstegen.

het probleem is dat er weliswaar zeker lezers zullen zijn die graag precies willen weten wat de accountant gedaan heeft, maar dat het de grotere groep weinig zal interesseren zo lang alles maar goedgekeurd is. En die zullen dus selectief lezen. En zelfs bij grote interesse en alles lezen geldt: papier is niet zo heel goed in het herstellen van vertrouwen. Ik vraag me daarom af of de dertig tot veertig uur gaan lonen.