Categorie archieven: schrijftips

Waslijst met aanbevelingen ≠ advies

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik had gister een moment van synchroniciteit: dat iets uit twee verschillende domeinen ‘ineens’ bij elkaar kwamen en ik dacht: hé, dat is hetzelfde! En dat is: een waslijst van aanbevelingen is nog geen advies.

De klik kwam terwijl ik naar de atletiektraining liep. Mijn gedachten gingen naar al die tips en adviezen die via Twitter, blogs, tijdschriften en fora langskomen over hoe je een nóg betere loper kan worden. ‘Voeg deze buikspieroefening toe aan je trainingen’ en ‘het nut van krachttraining’ en ’tien tips voor sneller herstel’ en ‘acht rek-oefeningen die elke loper moet kennen’ – enzovoort, enzovoort, enzovoort. Als je die allemaal serieus neemt, heb je aan 24 uur in een etmaal niet genoeg. Hoe vis je uit die enorme waslijst aan goedbedoelde adviezen datgene wat voor jou het beste resultaat oplevert? Wat moet je nou écht doen, gegeven de beperkte tijd en belastbaarheid?

En ineens hoorde ik mezelf in gedachten iets herhalen wat ik eerder die dag als feedback had gegeven bij een concept-adviesrapport. Dat rapport ging over een cultuuromslag en bevatte maar liefst 52 aanbevelingen. Keurig geclusterd en overzichtelijk gepresenteerd, maar wat een eindeloze rij! Als ik me verplaats in de ontvanger van het rapport, de baas verantwoordelijk voor die cultuurverandering, zou de moed me in de schoenen zinken. Hoe krijg je 52 maatregelen uitgevoerd? Ze kosten allemaal tijd, geld en moeite. Waar moet die baas beginnen – wat moet hij of zij nou écht doen, gegeven de beperkte tijd en andere middelen?

Mijn feedback was dat een goed advies precies die vraag beantwoordt. En dan is het antwoord dus iets anders dan een waslijst van maatregelen. Het is het verschil tussen uitputtend omschrijven wat er op basis van kennis (literatuur, ervaringen) zoal allemaal mogelijk is en precies benoemen wat deze persoon vanaf morgen het beste kan gaan doen.

Een goed advies is dus maatwerk: concreet en uitvoerbaar. Daarvoor moet je dus je klant goed kennen, om de waslijst terug te brengen en in de tijd te ordenen. Geen sinecure! Maar dat is wel waar adviseren om draait, het onderscheidt het adviesrapport van een leerboek. Bij het sporten heb je er een trainer voor, die met enerzijds zijn vakkennis en anderzijds een grondige kennis van de sporter helpt hoofd- en bijzaken van elkaar te scheiden.

Bij het sporten is het echter ook mijn ervaring dat uitknobbelen wat voor mij werkt, een proces van trial-and-error is, van doorlopend experimenteren. Ik probeer eens wat, kijk na enige maanden wat het me heeft opgeleverd, pas dan iets aan of niet of ik gooi het zelfs over een andere boeg. In de loop der jaren heb ik zo bij mijn oudste sport, fietsen, uitgevonden wat ik moet doen om progressie te boeken en in vorm te raken. Bij hardlopen, wat ik minder lang doe, is het experiment nog in volle gang.

En toen bedacht ik dus, al hardlopend gisteravond, dat adviseurs van mij wel meer ook het experimentele karakter van de voorgestelde interventies mogen benadrukken. Dus dat je advies luidt: begin eens met maatregel X uit te voeren, dan kijken we over drie maanden wat daarvan is terechtgekomen en dan bepalen we wat de volgende stap is. Want zo maakbaar is het immers niet, organisaties – niet met één advies, niet met 52 maatregelen. Van mij mag een adviseur wel blijk geven van besef daarvan.

 

Tip: enkelvoudig vragen

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Bij het structureren kan het soms lastig zijn om een hoofdboodschap te formuleren als de essentie van wat je te zeggen hebt eigenlijk op het niveau eronder zit – minstens voor je eigen gevoel. Dat gaat dan bijvoorbeeld om te nemen maatregelen. Daar zijn er bijvoorbeeld drie van, en dan kom je in de verleiding om als hoofdboodschap niet veel meer te formuleren dan ‘neem drie maatregelen’. Al eerder schreef ik over het belang van het tóch formuleren van een hoofdboodschap in die gevallen. Maar hoe doe je dat dan? Ik bedacht er onlangs nog een nieuwe tip bij: formuleer de vraag enkelvoudig. Ik leg het uit.

Ik werk de laatste tijd in trainingen met oefeningen waarbij door de opzet ervan een meervoudige adviesvraag voor de hand ligt, zoals:

  • Wat zijn de oorzaken van X?
  • Aan welke voorwaarden moet Y voldoen om Z te bereiken?
  • Welke maatregelen moet A nemen?

Als je vraag recht-toe-recht-aan beantwoordt, zit je op het niveau onder de hoofdboodschap. Als je hem herformuleert, schiet je niet meteen zo door, en dat helpt.

Het hoeft niet per se simpel enkelvoud te zijn: wat is de oorzaak van/welke voorwaarde/welke maatregel is wellicht te simplistisch: dan doet de vraag geen recht aan de complexe werkelijkheid, laat staan het antwoord. Betere formuleringen zijn bijvoorbeeld:

  • Waardoor wordt X veroorzaakt? Waardoor komt X? Wat maakt dat X plaatsvindt?
  • Hoe wordt Y Z? Hoe kan Y Z bereiken? Wat bepaalt het bereiken van Z voor Y?
  • Hoe moet A het doen? Hoe pakt A het het beste aan? Hoe ziet de uitvoering eruit?

Het formuleren van zulke vragen leidt niet automatisch tot een goede hoofdboodschap. Maar het helpt wel omdat je ze kernachtig kunt beantwoorden, in tegenstelling tot het meervoudige origineel. 

Vaagheid heeft een functie

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In een blogpost van laatst had ik het er zijdelings over dat schrijven niet alleen maar gaat over het bedienen van andermans brein, oftwel: voor schrijven zijn andere waarden relevant dan alleen maar lezergerichtheid. En helaas leiden sommige van die andere waarden tot een tekst die juist zondigt tegen die lezergerichtheid (nouja, helaas… het is een fact of life, en het maakt schrijven wel interessant).

Eén van die andere waarden is: een diverse lezersgroep niet tegen de haren in strijken. Dat wordt ook wel het consensus-genererende effect van teksten genoemd – een belangrijke oorzaak van ‘vaagtaal’, vooral maar zeker niet alleen in de politiek. Ik vond deze kant van schrijven onlangs mooi verwoord in een artikel in de NRC (11 september, p. 6) over het vluchtelingendebat. Het artikel begint zo:

“Als je maar genoeg vaagheid op papier zet, kan iedereen daar zijn eigen ding uithalen.” Zo vatte Jesse Klaver (GroenLinks) gisteren in de Tweede Kamer de kabinetsbrief samen over de vluchtelingencrisis. En concreet werden de plannen van het kabinet inderdaad geen moment in het felle debat, waaraan alle fractievoorzitters meededen. Daarnaast wist zowel Diederik Samsom (PvdA) als Halbe Zijlstra (VVD) het compromis tussen hun partijen zó uit te leggen dat het precies overeenkwam met hun eigen, toch fundamenteel uiteenlopende, opvattingen.

Dat kan tekst dus ook voor elkaar krijgen. En zo lang die consensus belangrijk is, hebben schrijvers geen boodschap aan lezergerichte adviezen als ‘schrijf concreet’. Nouja, ‘schrijf vaag’ is in zo’n geval ook of juist lezergericht. Alleen niet gericht op het gemakkelijke begrijpen, maar op het ermee in kunnen stemmen.

Wat voor baat de vluchtelingen erbij hebben, dat weet ik niet. Ik heb er een hard hoofd in.

Nietszeggende informatieve brief

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik kreeg vorige week een brief van een pensioenfonds waar ik een piepklein pensioentje aan het opbouwen ben, iets van een vakantiebaan lang geleden. Ik snapte alle zinnen en  kon de informatie tot me nemen, dat was het punt niet. Maar aan het eind had ik geen idee wat de brief me nu eigenlijk wilde zeggen. Dit was ‘m:

brief

Fijn dat er met ‘U hoeft verder zelf niets te doen’ expliciet in staat dat ik er niets mee hoef, al snap ik dat ‘verder’ niet. De rest van de brief gaat over pensioenen, maar zo ver ben ik nog lang niet. Ik denk dat er tussen de regels staat: ‘houd er rekening mee dat uw pensioen lager uit kan vallen dan u gedacht had’, maar dat is toch een beetje gissen. Het lijkt in elk geval negatief, al is dat stabielere juist weer positief. Toch?

En dan blijf ik aan het eind van het lezen dus zitten met de grote vraag: ‘dus?’ Wat moet ik hier nou mee, wat is de strekking, wat is hier relevant aan voor mij, wat neem ik hiervan mee? Een goed geschreven tekst maakt dat expliciet. Dat is precies waar de hoofdboodschap voor dient.

Gelukkig kan ik dit soort teksten gebruiken als voorbeeld. Van hoe het niet moet, van het belang van een hoofdboodschap. En in dit geval ook als illustratie van één van de dingen die ik wel eens zeg in trainingen, een beetje provocerend: een informerende tekst bestaat niet. De informatie in deze brief is okee. Maar losse informatie is nietszeggend.

 

 

 

Een klein eerbetoon

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Mijn allereerste wetenschappelijke publicatie ooit ging over een zinnetje uit het boek Vals Licht van Joost Zwagerman. Een passief, natuurlijk, want daar deed ik promotieonderzoek naar. Daar was ik nog maar net mee begonnen toen ik ‘Vals licht in passief perspectief’ schreef; het artikel verscheen in een bundel Taal in onderwijs en organisatie. Een vlootschouw van onderzoek, geredigeerd door mijn promotor Paul van den Hoven (e.a., p. 7-11) – als ik het me goed herinner, was dat een bundel ter gelegenheid van de oprichting van de onderzoeksschool CLC, inmiddels opgegaan in UiL OTS. Vandaag blik ik terug op dat artikel als eerbetoon aan Joost Zwagerman.

Dit is het fragment uit Vals Licht:

Ma Roos hield er andere, tergender strafmaatregelen op na. Op haar bevel zette Lizzie in de achtertuin haar eenpersoonstent op waarin zij in geval van overtreding soms wel drie nachten achtereen moest slapen. Het huis was dan verboden gebied. Poepen en piesen moest maar achter de heg gebeuren. Tweemaal daags werd er eten geserveerd in een pannetje dat, de achterdeur op een kier, naar buiten werd geschoven.

Het ging om die laatste zin, met twee lijdende vormen werd geserveerd en werd geschoven. Het effect daarvan, in contrast met de actieve alternatieven ‘serveerde ma Roos het eten dat zij naar buiten schoof’, is dat de narratieve tijd wordt onderbroken voor een anderssoortige presentatie. In een standaard verhaal dragen namelijk die actieve werkwoorden de chronologie van het verhaal. Lijdende vormen zijn door dat worden ‘statischer’.

Die anderssoortige presentatie is: afstand tot de handelende persoon, ma Roos. Zij verdwijnt als het ware uit beeld, voor ons, als lezers, maar ook voor Lizzie, met wie we hier meekijken, en via Simon, haar vertellende vriend hier. Ik formuleerde dat in het artikel in termen van empathie, later ben ik het identificatie gaan noemen: de lijdende vorm roept de gedachte aan de handelende persoon op, maar houdt identificatie daarmee tegen, al is het alleen maar door haar niet te noemen. De lijdende vormen maken de situatie zo schriller, pijnlijker. Wat mij betreft zijn ze daar zeer op hun plaats.

Lijdende vormen zijn zeldzaam in narratieve teksten, veel zeldzamer dan in genres als beleidsteksten. Dat komt (denk ik) doordat die identificatie juist zo belangrijk is bij het lezen van een verhaal. Als er een passief voorkomt in een literaire tekst, is het effect daarvan dan ook sterk. Zulke voorbeelden laten zien dat ongenuanceerde schrijfadviezen als ‘vermijd het passief’ nergens op slaan: waar het om gaat, is te weten wat het effect ervan is, opdat je als schrijver een goede keuze kunt maken. In de handen van een goede schrijver is het passief een sterk stijlmiddel.

Door dat sterke stilistische effect vielen deze zinnen mij op, toen ik Vals Licht ‘gewoon’ aan het lezen was. En dat deed ik omdat het hot was, Zwagerman was hot ook, in die tijd, als  vertegenwoordiger van een nieuwe generatie in de literatuur. Mijn generatie. Die nu deze spreekbuis moet missen.

Het piramideprincipe: schrijven om lezers verder te helpen

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik schreef onlangs op verzoek van een opdrachtgever onderstaand stuk over het waarom van schrijven volgens het piramideprinicpe en het nut van externe begeleiding daarbij.

Een artikel in een blad over zoogdieren had als kop ‘En… werkt zo’n faunapassage?’ (bron) Interessante vraag, dus ik wilde het antwoord wel weten. Aan het eind van het artikel kon ik hem niet met ‘ja’ of ‘nee’ beantwoorden, en zelfs niet met iets ertussenin. Dat is een schrijfblunder, vind ik, maar in zoverre onschuldig dat ik niets met faunapassages hoef, ik was slechts geïnteresseerd. Anders wordt dat als ik bijvoorbeeld wel zou moeten beslissen over de aanleg ervan. Dan wil, nee, móet ik het antwoord  weten en laat de tekst me dus in de steek. Het piramideprincipe is een instrument dat ervoor zorgt dat lezers van een zakelijke tekst zo’n antwoord krijgen.

In organisaties worden talloze teksten geschreven waarmee de lezer iets moet: er moet iets uitgevoerd, opgelost, besloten, aangepakt, gestopt worden. Maar wat precies, en waarom en hoe? Veel zakelijke teksten geven daarop net zo’n wazig antwoord als het faunapassage-stuk. Die teksten bevatten veel informatie, feiten, kennis. Maar wat de betekenis ervan is voor de lezer, dat blijft in het midden. Dus is de lezer vrij om zijn eigen draai te geven aan de feiten. Hij kan dan dus wel eens tot een heel andere conclusie komen dan de bedoelde. Of helemaal geen conclusie trekken, en dan gebeurt er dus niets met dat mooie rapport.

Het piramideprincipe grijpt op dit probleem aan: het daagt schrijvers uit om de betekenis van je gegevens expliciet te maken voor de lezer, met het oog op diens belangen, vragen, zorgen. Welke lezersvraag beantwoord je in je stuk? Wat is daarop precies je antwoord? Wat zijn je argumenten daarvoor of hoe moet de lezer het gaan aanpakken? De eerste stap van piramidaal schrijven is het ordenen van de inhoud op basis van die vragen. Zo ontstaat een logische structuur onder een kernachtige hoofdboodschap.

Stap twee is het optimaal toegankelijk maken van de tekst voor de lezer. Zodat alle lezers, ook die met grote haast, makkelijk de bedoelde hoofdlijn te pakken krijgen. Dat is fijn voor lezers : het piramideprincipe maakt teksten zeer lezergericht, wat helemaal belangrijk is als de lezer de klant is, want zo schrijven komt dan neer op klantgericht werken. Maar het is ook in je eigen belang als schrijver, want je wilt iets bereiken met je tekst. (Zo niet, schrijf dan niet.)

Schrijven volgens het piramideprincipe kun je in een training leren, en vervolgens kun je er zelf mee aan de slag. In de praktijk is de inzet van tekstadviseurs echter ook na zo’n training nog wenselijk. Daar zijn drie redenen voor:

  • Het toepassen van het piramideprincipe is voor veel schrijvende professionals weerbarstig. Ze zijn zo schrijven niet gewend, ze vinden het eng (je steekt er je nek mee uit), ze vinden dat de lezer zelf maar moet bepalen wat de strekking is, ze vinden expliciet zijn niet passen in de organisatiecultuur, ze vinden het niet ‘objectief’, ze vinden het moeilijk (zie ook het vorige punt), ze kennen hun lezer eigenlijk niet goed genoeg en ze hebben zo nooit leren schrijven, want in het hoger onderwijs leer je inhouds- en proceduregericht schrijven. Een schrijfbegeleider kan al deze bezwaren helpen ondervangen.
  • Piramidaal schrijven is en blijft een stevige inspanning, waarvan het succes niet altijd gegarandeerd is. Een schrijfcoach kan helpen de slaagkans te vergroten en kan de inspanning behapbaarder maken. De inspanning zit hem vooral in het denkwerk dat nodig is om de materie tot in de puntjes logisch en toegankelijk te maken voor de lezer. De hulp zit hem in het samen nadenken, waarbij de schrijfcoach vooral kritische vragen zal stellen.
  • Schrijvende professionals zijn gebaat bij een buitenstaander als meedenker omdat ze anders het risico lopen slachtoffer te worden van de curse of knowledge: het gegeven dat je je, je eenmaal iets weet, niet meer voor kunt stellen dat iemand anders dat níet weet. Schrijvende professionals zijn hoogopgeleide vakspecialisten, en vanuit die positie schatten ze de kloof die zij moeten overbruggen met leken, burgers, beslissers en andere niet-specialisten standaard als te klein in. Een buitenstaande representeert de lezer en  verpersoonlijkt zo de kloof, zodat de schrijver hem kan overbruggen. Niet voor niets hebben zelfs de beste auteurs een kritische redacteur nodig!

Je kunt het piramideprincipe zien als een instrument voor beter denk- en schrijfwerk. Een tekstadviseur leert je het instrument te gebruiken, hij daagt je uit om het daadwerkelijk toe te passen, en hij helpt bij het overwinnen van de hobbels in de praktijk. Daar leer je zelf van, maar je teksten worden er ook beter van. Je lezer zal je dankbaar zijn.

 

Leren schrijven op de universiteit en voor de praktijk

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Het huidige nummer van het Tijdschrift voor Taalbeheersing (jaargang 37, nummer 2) is een themanummer over ‘Academische geletterdheid in het hoger onderwijs’. Dat is een onderwerp dat mij na aan het hart ligt, niet in de laatste plaats omdat het er wel eens op lijkt, zo verzuchtte collega Willy Francissen eens, dat wij in de praktijk allemaal op de universiteit aangeleerde schrijfgewoontes weer moeten áfleren. Die academische geletterdheid is niet altijd waar de praktijk om vraagt. We organiseerden daarover in januari zelfs een discussiebijeenkomst. Twee artikelen in het themanummer sluiten aan bij die invalshoek. Femke Kramer en Jacqueline van Kruiningen schrijven in ‘Moeilijker, langer, serieuzer’ over de socialisatie van jongerejaars studenten op het gebied van wetenschappelijke teksten en schrijven. Want ja, een socialisatie is het: studenten maken zich de mores van de academische genres eigen. Waar ze precies toe gesocialiseerd worden, dat valt vooral tussen de regels van het onderdeel ‘discussie’ te lezen (p. 206/207): Teksten zijn…

… een vehikel van een door onderzoeksactiviteiten onderbouwde en beredeneerde kennisclaim; als onderdeel van een ongoing proces van kennisvermeerdering. … media waarin een schrijver/onderzoeker op basis van empirisch of literatuuronderzoek een kennisclaim poneert, onderbouwt en ter discussie stelt aan peers.

Dat sluit aan bij mijn ervaring: als die socialisatie eenmaal is afgerond, blijven sommige academici er hardnekkig aan vasthouden, ook als hun schrijfpraktijk niet meer, en zeker niet meer in de eerste plaats, een onderdeel is van een proces van kennisvermeerdering gericht op peers, maar van bijvoorbeeld dienstverlening aan een leek. Precies daarbij knoopt het volgende artikel aan, althans, voor het HBO. Dat is van Brigitte Faber-de Lange en Els van der Pool. Zij interviewden leidinggevenden over de communicatieve competenties die zij verwachten van hun startende medewerkers. Dat leidt tot een hele waslijst, die is onder te verdelen in basisvaardigheden (voor schrijven is dat bijvoorbeeld spelling) en meer strategische vaardigheden. De auteurs breken een lans voor een betere balans in het onderwijs, dat nu doorslaat naar die basisvaardigheden. Een starter zou moeten beschikken over een ‘breed repertoire aan genres en daarin zelfstandig keuzes’  maken (p. 236/7).

Ook starters moeten immers kunnen functioneren in de dynamische omgeving van de organisatie en vanuit een contextbewustzijn kunnen omgaan met een variëteit aan interne en externe contacten, zowel in geschreven als gesproken woord.

Ik ben het daar hartgrondig mee eens. Maar ik schets zo wel even in één blogpost het spanningsveld van die academische geletterdheid: het valt al niet mee om studenten te socialiseren tot acceptabele academische schrijvers, in die ene context van de universiteit. En dan zouden ze eigenlijk ook nog voorbereid moeten worden op andere contexten. En dat terwijl ook de basisvaardigheden nog rammelen… Misschien moeten we toch maar een deel van dat leerproces gewoon in de praktijk blijven doen.    

Actief/passief-strategie

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Via @AnnekeNunn werd ik geattendeerd op een blogpost over de strategische keuze tussen actief of passief formuleren. Alleen al de titel, over dat dat een strategische keuze is, bevalt me zeer. Want o, o, o, wat wordt er veel en gemakkelijk en totaal ongenuanceerd geroepen over hoe slecht de lijdende vorm is. Het is een zinsconstructie die echt wordt geháát, lijkt het wel. Dr. Kim geeft er een paar fraaie voorbeelden van, waarin het passief zo ongeveer verantwoordelijk wordt gesteld voor alle leed op deze aarde. Ho-ho-ho, ‘we are talking about sentence structure, aren’t we?’ vervolgt ze terecht.

Vervolgens komt er een verhaal dat ik ook van harte onderschrijf. Over dat de lijdende vorm goed gebruik juist een prachtig en effectief stijlmiddel is. En dat is niet voor niks, ik citeer met instemming:

Language allows us multiple ways of saying the same thing for a reason. Every style is appropriate in some context–otherwise it wouldn’t exist.

Dat geldt in het algemeen, en komt dan in zijn strekking neer op dezelfde boodschap die ik hier wel heb verkondigd en ook een keer in een Tekstblad-column: ‘moetens’ en ‘mag-niets’ bestaan niet.

Dr. Kim schrijft daar ook nog over de consequentie van die opvatting:

(…) any “expert” who focuses on limiting your stylistic choices should be ignored.

Die ga ik onthouden en vaker citeren!

Cursus schrijven over een specifiek thema

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Zo heel vaak heb ik dat nog niet gezien: een cursus zakelijk schrijven over een specifiek thema: leefstijl. De meeste cursussen en opleidingen zijn algemeen of voor een bepaald genre. Maar in deze cursus komen verschillende genres aan de orde. Bedoeld voor leefstijlcoaches. Ik ken één van de docenten, Yneke Vocking. Zij schrijft voor Fiets en dat is altijd grondig, relevant en genuanceerd. Dus zit het met die cursus vast wel goed!

Buitenkunst anders

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Vorige week was ik naar Buitenkunst, iets wat ik elk jaar doe en steeds als inspirerend ervaar, voor het leven in het algemeen en mijn werk in het bijzonder. Dat is ongeacht of ik me met de kern van mijn zaak, schrijven, bezighoud, of andere kunsten. Het gaat zelfs niet alleen om wat ik zelf doe, maar ook om wat ik anderen zie (en hoor) doen. Ik schreef er vaker over op dit blog.

Ik ging voor de negende keer, maar anders dan eerdere jaren ging ik niet naar locatie Randmeer, maar naar de andere, in Drenthe. Daar kies je niet voor één themaweek, maar kun je per dag of zelfs maar dagdeel kiezen uit een breed aanbod, dat onder andere op dit bord wordt aangekondigd:

Flappen op prikbord

Zodoende kon ik me bezighouden met schrijven, maar ook met theater, zang en zelfs een middag percussie. Dat zou ik anders nooit gedaan hebben, dat is het voordeel van zo’n keuzeprogramma, maar ik miste wel de diepgang van Randmeer, zowel in het thema als in het contact met groepsgenoten. Daar stond tegenover dat het heerlijk weer was om te kamperen in de Drentse bossen, en zo kwam ik er toch weer net zo verfrist als altijd vandaan.

Geschreven heb ik maar één ochtend, aan korte toneelscènes rond het thema ‘grow up’. In onze workshop schreven we in een kleine groep volwassenen over onze ergernissen aan jongeren, en tegelijkertijd was er een omgekeerde workshop bezig waarin jongeren schreven over hun ergernissen aan volwassenen. ’s Middags hebben we een aantal scènes gespeeld, ook in omgedraaide rollen, dus met de volwassenen als pubers en omgekeerd. Dat was erg leuk om te doen, ook al was er geen scène van mij bij.

Mijn scène was namelijk niet gelukt. Dat is het nadeel van die korte programma’s: het moest ’s ochtends in één keer goed, zelfs meteen in leesbaar handschrift opgeschreven. Zo werkt het schrijfproces echter niet: het mijne niet; in het algemeen niet. Of het lukt of niet is dan een toevalstreffer, en ik vond het verbluffend dat er zo veel andere scènes wel in één keer goed waren, en nog grappig ook, want ook dat was de bedoeling. Mijn scène had stevig herschrijven nodig, en daarvoor ontbrak de tijd. In de lunchpauze heb ik toen een nieuwe, nog kortere scène geschreven, die ik hieronder zal plaatsen. Dat is versie 5: geschreven, herschreven, geredigeerd.

Toch was het leerzaam. Het idee voor onderstaande scène had ik namelijk tijdens de ochtend ook gehad, het schoot als eerste door mijn  hoofd, maar ik had het verworpen omdat twee anderen ook al aan de slag gingen met het thema preutsheid. Achteraf gezien had ik er beter bij kunnen blijven. En waarom ook niet? Drie keer preutsheid – nou en? En mijn invalshoek was een andere, al was het alleen maar omdat ik me in een andere rol tot jongeren verhoud dan die van ouder, zoals in de andere scènes. Bovendien was ik er dichter bij mijn eigen ervaring mee gebleven dan met die uiteindelijk mislukte scène, en ook dat werkt beter.

Dus: meer bij mezelf blijven en bij mijn invallen, zeker als schrijven snel goed moet.

* * *

Douchen

Plaats: de kleedkamer van een sportschool, met twee douchecabines met afsluitbare deuren.
Spelers: 5 vrouwen van 16, 17, 25, 35 en 45 jaar oud (die oudste drie bij benadering). De twee jongsten zijn bloedmooi, de veertiger heeft een BMI van rond de 30.

(De deur van de kleedkaker zwaait open. Eerst komen de 2 jongsten binnen, daarna de andere drie, verhit. De twee jongsten pakken hun spullen en lopen meteen door naar de douche. De andere drie kleden zich uit, nog wat nahijgend en –puffend en –pratend.)

Vrouw van 25: Zo, dat was weer pittig.

Vrouw van 35: Ja, bij Carlo is het altijd zweten.

Vrouw van 45: Zeker! Maar we hebben weer lekker veel calorieën verbrand dames!

(Gelach. De twintiger begint met het aantrekken van haar gewone kleren, de andere twee pakken hun handdoek)

45: Ga jij thuis douchen?

25: Ja, tot volgende week, meiden!

(De vrouw van 25 vertrekt. De resterende 2 lopen naar de douchecabines.)

35: O, ze zijn allebei bezet. Dat wordt wachten dus.

(De twee vrouwen hangen wat rond, frummelen aan hun haar, tenen, nagels. De dertiger doet daarbij alle moeite om haar lijf onder haar handdoek te verbergen, de veertiger is een stuk nonchalanter.)

45: Het duurt wel lang he? Ik hoor ook helemaal geen water lopen. Zit er wel echt iemand in? Wacht, ik kijk even.

(Ze valt op haar knieën en gluurt onder de deur door.)

45: Hè, ik zie sokken en schoenen?!

(Dan gaan beide deuren open. De veertiger kan er een maar nauwelijks ontwijken. Ze blijft op de vloer. De twee jonge meiden komen eruit, helemaal aangekleed, opgemaakt en hun haar anders opgestoken dan net. Ze blijven van schrik stilstaan als ze de vrouw op de grond zien. Die kijkt naar hen op.)

45: Staan jullie je helemaal op te tutten onder de douche, zijn jullie nou helemaal betoeterd? En wij maar wachten. De douches zijn om te douchen, dames, de rest kan gewoon in de kleedkamer!

(De meiden kijken naar de vrouw aan hun voeten, dan naar elkaar.)

Meid 1 tegen de andere: Dikke billen, is dat eigenlijk besmettelijk?