Categorie archieven: schrijftips

Het was even geleden, hier zijn ze weer: de links!

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Ik heb ongetwijfeld tijdens mijn reis heel wat gemist, maar sinds ik terug ben spaar ik weer nuttige en leuke links, zoals:

  • Een herkenbare post op Redactieprofs, over waar je als je met teksten werkt allemaal wel of geen verstand van hebt. Ik vind het trouwens wel leuk om te leren over de gebieden waar ‘mijn’ teksten over gaan. Vorige week legde een opdrachtgever nog iets inhoudelijks uit over software-ontwikkeling dat ik interessant vond.
  • Uit de tijd van de gemeenteraadsverkiezingen: een peilingenblog fileert – terecht – een Nijmeegs taartdiagram.
  • Iets wat elke schrijver wel herkent: soms loop je tegen een muur aan.  Het advies van Julia Cameron van The Artist’s Way is: wees bereid slecht te schrijven. 
  • Op het weblog van de collega’s van Kiezel Communicatie staat een korte, heldere versie van het (vereenvoudigde) piramidemodel. 
  • Dacht je te kunnen sjoemelen met een jaarverslag? Een computer kan dat aan je woordkeus zien, volgens dit stuk. Hoe, dat is niet helemaal duidelijk. 
  • Inez Weski kwam in het nieuws door kritiek van de Orde van Advocaten op haar pleitstijl. Haar zin van 400 woorden ging rond. Dat juristen ‘gek’ schrijven is voor mij niks nieuws – het gaat hen niet altijd om begrijpelijkheid. Dat de orde daar commentaar op heeft, dat vond ik wel opvallend. Zou er iets gaan veranderen? 
  • Het weblog SlideMagic van Jan Schultink is altijd goed voor een paar mooie posts. Deze bijvoorbeeld, waarin ik hetzelfde radicale standpunt herken dat ik hanteer: de lezer (of het presentatie-publiek) heeft altijd gelijk. Dus als iemand het niet snapt, is dat het probleem van de schrijver/maker. Of zie deze praktische post over het maken van een goede legenda. of als je genoeg hebt van de Powerpoint-reflex, hier zijn een paar alternatieve vormen als je gaat pitchen. Of wat ik ook leuk vind en met instemming lees: dat er soms redenen zijn om elke design-regel te overtreden, bijvoorbeeld die van niet te veel bullets. En dat is maar een kleine greep. Ik heb al veel vaker gezegd: als je veel zakelijke presentaties maakt, volgen dat blog! Het is interessant, nuttig en vooral ook heel mooi.
  • Op het weblog van Taalbeheerser stond een erg leuke reactie van een klantenservice die iemand kreeg na een klacht. Zo kan het ook! 
  • Een erg grappige van De Speld: een vacature voor een vacaturetekst-ontcijferaar.

Koppen kleuren

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In mijn trainingen doe ik regelmatig een oefening gericht op het formuleren van inhoudelijke titels en koppen. Dat doe ik dan aan de hand van korte nieuwsberichtjes die ik van nos.nl pluk. Kop weghalen, opdracht: bedenk er maar één.

Eén van de doelen van de oefening is in te zien dat je met een kop wel moet kleuren. Door het formuleren van een kop ga je met de billen bloot – elke uitspraak is een keuze. Zelfs zo neutraal mogelijk zijn is een kleur, een bepaalde invalshoek.

Maar je kunt veel verder gaan: maak maar een kop voor een roddelblad. Of bijvoorbeeld zoals laatst, bij een bericht over het opruimen van de binnenstad van Eindhoven na de festiviteiten rond het landskampioenschap van PSV: schrijf maar een kop voor een Eindhovense (zoiets) en voor een Amsterdamse krant.

Afgelopen zaterdag had ik het idee dat de eindredacteur van nos.nl bij  me in een training zat, zo’n mooie illustratie van het idee dat koppen kleuren. Op de homepage stond tegen een uur of 2:

Westra geeft doping toeIk had er al wat over gehoord en dacht: ‘nou, doping… dat is een behoorlijk gekleurde interpretatie’. Ik klik erop en zie op de eigen pagina staan:

Westra geeft cortisonen toeAh, kijk, dat is dichter bij de feiten. Voor wie het na wil lezen: hier is het bericht. 

Even later was de homepage aangepast en stond daar ook ‘gebruik cortisonen’. De eindredacteur was er kennelijk achter gekomen dat ‘doping’ wat al te sensatiezuchtig was, en was bezig met aanpassen. 

Lied over schrijven

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Onder de naam Vreemde Kostgangers maken Henny Vrienten, George Kooymans en Boudewijn de Groot al een tijdje samen muziek. Vorige week zag ik ze live in het Nieuwe Luxor en inmiddels hebben we ook hun meest recente CD in huis, Nachtwerk. Daarop staat een nummer dat me vorige week live al sterk opviel vanwege de tekst, van Boudewijn de Groot: ‘Schrijven’. 

Strekking is dat de schrijver steeds gestoord wordt door zijn geliefde bij het schrijven, en haar dan wegstuurt. Want nee, geen zin in sex – aan het schrijven. Als ze aanbiedt om te helpen, zegt de schrijver dat ze daartoe het beste een weekje weg kan gaan. Tegen de tijd dat de schrijfklus af is, vertrekt ze definitief.

Het gaat in het nummer om een liedjesschrijver, het is vast deels autobiografisch; tijdens het concert ging het over De Groots scheiding. Desalniettemin schetst het een bekend beeld van alle schrijven, als de eenzame worsteling.

Ik vind de tekst knap en grappig, maar ik weet ook wel: dit is slechts één beeld van schrijven. Het kan ook heel anders. Schrijven in organisaties is juist níet alleen, anderen kunnen wel degelijk helpen, er zijn ook literaire schrijvers die het als 9-to-5-job aanpakken, en wees niet te bang voor verstoringen – echt goede ideeën komen heus wel weer terug!

 

Hoe zou ik het verkeerd kunnen hebben?

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In mijn vorige post had ik het over de inspiratie die Magness en Stulberg me geven en ik beloofde daar een resultaat van. Komt-ie.

Een blogpost van Peak Performance zette me eind maart aan het denken. Het ging om deze vraag, naar aanleiding van zelf-benoemde pseudo-experts:

If when you ask someone, “How might you be wrong?” and they answer in brevity or that they can’t possibly be wrong, best not to listen to them. A good and rigorous thinker gets equally excited about answering the “how might you be wrong?” question as they do about explaining their original premise. 

Als enthousiast pleitbezorger van en expert in het piramidebezorger als manier om teksten in de zakelijke dienstverlening te structureren, how might I be wrong? Die vraag prikkelde me inderdaad wel. 

Mijn eerste mogelijke ‘wrong’-zijn zit al in de formulering van hierboven: ik perk het domein van mijn expertise in tot de zakelijke dienstverlening. Nog iets preciezer: het piramideprincipe is ontworpen voor rapporten en presentaties als eindproducten in directieve management consulting die zich op onderzoeksresultaten baseert (‘U moet Z doen, omdat uit de data blijkt dat A en B.’) en voor die tak van sport leent het zich het beste. Hoe verder een genre daarvan afwijkt, des te gereserveerder is mijn enthousiasme, zal ik maar zeggen. 

Ten tweede ben ik er hoe langer hoe meer van overtuigd geraakt, en benadruk ik in mijn werk ook steeds meer, dat het piramideprincipe een bepaalde manier van denken is, meer dan van schrijven, al zitten die twee dingen dicht tegen elkaar aan. Ik weet een boel andere manieren om een tekst goed te structureren, maar in de dik 20 jaar dat ik nu met het piramideprincipe werk, ben ik nog nooit iets tegengekomen dat het kan overtroffen in een bepaalde vorm van denkwerk.

Dat denkwerk betreft enerzijds de inhoud: het gaat om lezergericht én logisch denken tegelijkertijd. En het gaat ook om de werkwijze: je kunt met het piramideprincipe in je eentje structureren, maar ook samen, omdat het tussenresultaten van het denkwerk zichtbaar maakt.  

Het piramideprincipe is dus een instrument voor logisch en lezergericht denkwerk. Daarin is het ongeëvenaard. Net zoals een hamer een ongeëvenaard instrument is om een spijker in een plank te slaan. Maar je moet wel goed slaan om die spijker erin te jassen. En dan nog kan de spijker er eigenlijk helemaal niet in moeten. Misschien is er zelfs helemaal geen spijker nodig. Dan kan de hamer nog zo goed zijn, toch is het eindresultaat dat niet. Of: als je op een andere manier de spijker in de plank kan krijgen, zonder hamer dus – ook goed.

Ik bedoel: het piramideprincipe kan tot goede teksten leiden, maar het vergt een bekwame hanteerder om tot een goed resultaat te komen, het kan ook misgaan en er zijn ook andere manieren.

Het piramideprincipe is géén noodzakelijke noch een voldoende voorwaarde voor goed schrijven. Het is echt alleen maar een hulpmiddel. Wel een heel goed hulpmiddel, daar blijf ik bij. 

Dus: het piramideprincipe als instrument, niet als wet, regel of dogma. Je leert bij mij dus niet schrijven volgens het piramideprincipe, maar met behulp van. Klein verschil, maar hopelijk drukt het voldoende uit how I might be wrong.

Eén andere valkuil wil ik nog noemen: ik had het hierboven over dat ‘samen structureren’, welnu, ik ben me er wel van bewust dat samen een structuur maken niet alleen maar edel gezamenlijk denkwerk betreft. Er spelen daar ook interactie- en machts-factoren een rol. Mede daarom is geen enkele piramide ooit perfect en altijd situationeel. Het is bovendien altijd óók een onderhandelingsresultaat. De resulterende tekst trouwens ook.

Maar als iemand ondertussen iets weet waarddoor je nóg beter logisch en lezergericht kunt denken, dan hoor ik dat ontzettend graag!

 

Piekschrijven (2)

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Afgelopen zomer besprak ik hier enthousiast het boek Peak Performance. Ik schreef daarin:

Als klap op de vuurpijl werd vroege intekenaars een extra stuk van Stulberg beloofd over ‘peak performance’ in het schrijven. Ik watertandde! Nou moet dat extra stuk nog komen, dus daar kom ik later nog op terug.

Dat extra stuk, een handout, dat kwam maar niet, en toen het er na mijn terug-van-weggeweest nog steeds niet was, heb ik er een mailtje aan gewaagd en toen kreeg ik het per kerende post.

(Terzijde: ik ben ondertussen een klein beetje benieuwd of de vertraging te maken heeft met Stulbergs overspannenheid. Want dat is hij geweest, althans, hij noemt het zelf ‘mental illness’. Hij is er open over (zie hier), wat bewonderenswaardig is, vind ik – hij is tenslotte zelf stress-expert. Hij vindt grotere openheid – terecht – belangrijk. En oja, dat weet ik omdat ik hem en co-auteur Magness op Twitter volg; (ze inspireren me zeer – binnenkort post ik hier een resultaat daarvan).

Het is een mooie handout, ‘Brad’s writing principles’, waar ik instemmend van ging knikken, bijvoorbeeld bij van die adviezen als ‘Write daily’ (ja, oefening baart kunst), ‘Read daily’ (ligt minder voor de hand maar heb ik vorige week nog aan iemand aangeraden die vond dat hij onvoldoende gevoel had voor schrijftaal), ‘Don’t write and edit at the same time’ (yep, scheid die fasen die zo sterk verschillen in de rol van de interne criticus). 

Die adviezen zijn niet heel revolutionair, maar eentje is in veel schrijfadviesliteratuur totaal afwezig: ‘Exercise daily’. Stulberg werkt dat als volgt uit (het is een handout, dus allemaal beknopt):

My best everything—from ideas for articles to sentences to titles—always seem to pop into my mind during aerobic exercise.

Ja, bij mij ook, en ik weet dat het nog bij meer mensen zo werkt.  Het gaat er wel eens over, maar meer in kringen van filosofen (Marc Van den Bossche heeft er uitvoerig over geschreven, bijvoorbeeld in zijn boek Wielrennen) en duursporters – ik heb zelf ook wel eens kleine duiten in dat zakje gedaan. Maar in standaard schrijfadviezen is dit advies afwezig. Super goed dat Stulberg het wél opneemt.

 

Begrijpelijkheid meten

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Vandaag promoveert Suzanne Kleijn in Utrecht op een proefschrift dat een nieuwe leesbaarheidsformule voorstelt. Met een applicatie gebaseerd op die formule kun je de moeilijkheidsgraad van teksten meten, om te bepalen voor welke doelgroep een tekst geschikt is. Althans, voor middelbare scholieren. Voor volwassen lezers is de wetenschap nog niet zo ver.

Ik ga niet naar de promotie, ken ook het proefschrift niet, heb er wel wat over gelezen en wilde er daarom nu even over schrijven, vooral omdat dit onderzoek duidelijk maakt dat het meten van begrijpelijkheid helemaal geen uitgemaakte zaak is. Er wordt nogal anders beweerd, onder andere vorige week in reclamespotjes op Radio 1 over het meetinstrument Klinkende Taal. Elk meetinstrument op de huidige markt is drijfzand, natte-vingerwerk. Het beste wat je erover kan zeggen is dat het bij kunnen dragen aan tekst-bewustwording. Het slechtste is dat ze schijnzekerheid bieden, en een veel te beperkt beeld van begrijpelijkheid en goed schrijven. 

Als je begrijpelijk wilt schrijven voor een volwassen doelgroep en je komt er zelf niet uit, betrek er dan een goede tekstschrijver bij. Daar kun je hetzelfde van leren als van een meetinstrument, en nog veel meer.

Voor die middelbare scholieren in het onderzoek bleken er zes tekstkenmerken een rol te spelen in de begrijpelijkheid:

  • woordfrequentie: veel voorkomende woorden zijn makkelijker
  • concreetheid: concretere woorden zijn makkelijker 
  • verbindingswoorden: maken de tekst makkelijker (althans, een klein beetje – dit kenmerk heeft het niet tot in het computerprogramma geschopt)
  • informatie per deelzin: hoe minder, des te makkelijker
  • tangconstructies en aanverwanten: maken de tekst moeilijker
  • bijvoeglijk gebruikte voltooid deelwoorden – idem.

Mooie schrijffilm

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Een tijdje geleden gaf ik een trainingsonderdeel over het schrijfproces, vertelde over freewriting en toen zei één van de deelnemers dat dat hem deed denken aan Finding Forrester. Nouja, dat zei hij niet, hij zei iets als: 

Dat doet me denken aan die film, hoe heet-ie nou, de titel schiet me niet te binnen, met Sean Connery als een soort kluizenaar en schrijver, en met een fiets. Als je daarop googlet, vind je ‘m misschien wel.

Inderdaad: googlen op die trefwoorden geeft Finding Forrester als eerste hit.

Die film kende ik niet, maar ik heb hem inmiddels gezien en ik vond hem geweldig. Het is inderdaad een film over schrijven en schrijfbegeleiding, althans, dat is één van de thema’s. En inderdaad zegt Forrester (Connery dus) tegen z’n pupil, Jamal, behartigenswaardige dingen over dóórschrijven zonder dat je interne criticus zich ertegenaan bemoeit. Forrester vindt zelfs dat Jamal ook maar gewoon goede dingen (van hemzelf) moet overschrijven totdat zijn eigen woorden gaan doorklinken, en ook dat werkt goed, maar het brengt Jamal ook in de problemen als hij van plagiaat verdacht wordt.

Daarnaast is de film ook de moeite waard, met zeer goed spel en een relevante thematiek over van een dubbeltje (Jamal groeit op in een arm gezin in een slechte buurt) een kwartje kan worden – hij kan niet alleen goed schrijven, hij is sowieso een goede leerling en daarnaast een getalenteerd basketbalspeler. Zijn talenten maken dat hij uitgenodigd wordt voor een zeer exclusieve school.

Met die grote rol voor basketbal en het zeer grote verschil tussen de twee milieus is de film ook wel erg Amerikaans. Maar ik vond hem zeer de moeite waard. Als je wat met schrijven hebt, maar dat hoeft niet eens! 

Een artikel zonder waarde?

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In de Runner’s World van november stond een artikel over de VO2max. Ik heb dat met interesse gelezen, maar keek aan het eind (p. 67) een beetje op mijn neus toen het artikel eindigde met:

Dat alles gezegd hebbende, wat voor waarde heeft de kennis van de VO2max nou eigenlijk in je dagelijkse trainingen? Het antwoord is kort maar krachtig: zo goed als geen waarde. Voor wetenschappers is het interessante kost, maar jij kunt je trainingen toch beter vervolmaken door te letten op je hartslag, je snelheid en je gevoel. 

Je zou dat een soort ‘hoofdboodschap achterop’ kunnen noemen, maar dan wel een gekke. Het liet mij achter met de vraag ‘waarom heb ik dit dan zitten lezen?’ Hoe zou je zoiets beter kunnen doen? Ik heb twee ideeën:

  1. Niet schrijven. Het gebeurt in mijn praktijk regelmatig dat schrijvers nadenken over doel en boodschap van hun tekst en dan tot de conclusie komen dat ze beter niet kunnen schrijven, dat ze bijvoorbeeld beter kunnen wachten tot ze meer zicht hebben op wat er speelt. Helemaal prima – dat spaart een boel tijd, ook die van de lezers! In een tijdschrift is het misschien anders, maar het lijkt mij toch een terechte overweging: had dit artikel er wel in gemoeten?
  2. Op zoek gaan naar de relevantie die er mogelijk wel is. Ik ben geen wetenschapper en toch vond ik het artikel best interessant. Dat zit hem erin dat de term VO2max een illustere is en dat ik hem vaak tegenkom als het gaat over trainen. Dit artikel helpt mij bij het onderscheiden van zin en onzin in andere literatuur, en dat vind ik wel degelijk relevant.

Meer in het algemeen moet een schrijver zich behoorlijk kunnen inleven in de lezer om de relevantie te kunnen bepalen. Dat speelt bij zakelijk schrijven ook heel vaak – schrijvers menen dan bijvoorbeeld alleen maar te hoeven ‘informeren’ en daarvan zeg ik altijd: dat kun je net zo goed laten. ‘Informatie’ als zodanig is bijna altijd betekenisloos en onvoldoende reden om in de pen te klimmen. Bij zakelijk schrijven ben je vrijwel altijd aan het sturen.

Als schrijvers dan gaan doordenken, komen ze bijvoorbeeld op overwegingen als: ‘de lezer moet zich dit realiseren bij mogelijke vervolgstappen op dit gebied of met deze partij’ of ‘ik dek me in’. Beide heel reële doelen – goed om je ervan bewust te zijn. 

De overeenkomst is dus dat een schrijfdoel en bijbehorende hoofdboodschap niet altijd heel concreet of praktisch hoeft te zijn (‘zet stap zus-en-zo’) om relevant te zijn voor een lezer. Of het nou een hardloper of je baas is. 

Direct slecht nieuws en twee andere inzichten

Louise Cornelis Geplaatst op door  

In de Psychologie Magazine van deze maand (nr. 13 van 2017) staan maar liefst drie dingen met een raakvlak met tekst & communicatie:

  • Hoe direct kun je slecht nieuws brengen? Nou, behoorlijk direct, blijkt uit Amerikaans onderzoek: over lichaam en gezondheid zonder omhaal, over sociale zaken (relatie uitmaken, klacht over service) met een inleiding van één zin, en bij slecht nieuws dat iemands identiteit of overtuigingen raakt (beëindigen arbeidscontract, nieuwe inzichten): iets langere, maar nog steeds korte buffer, met eventueel een enkel argument er alvast in. Dit is vooral relevant voor al die schrijvers en presenteerders die zich afvragen of je wel met de hoofdboodschap voorop kan beginnen bij slecht nieuws. Meestal wel, dus, en sowieso met hooguit een korte inleiding ervoor.
  • Ik heb het er hier al vaker over gehad: expressief schrijven helpt tegen piekeren. In nieuw onderzoek is vooral gebleken dat mensen die hun gepieker van zich af schreven daarna beter presteerden op een lastige taak.
  • Hoe vaker de baas ge-cc’d wordt in e-mail, des te minder vertrouwen hebben de medewerkers onderling. De baas dc’en maakt medewerkers achterdochtig, en dat kan leiden tot een angstcultuur. Niet doen dus, al dat cc’en!   

 

Impliciet menselijk

Louise Cornelis Geplaatst op door  

Via @annekenunn  en @BryanAGarner bereikt mij een citaat van Richard Gambino over de lijdende vorm:

The effect of the habitual use of the passive voice is to create an illusory animistic world where events have lives, wills, motives, and actions of their own without any human being responsible for them.

Op basis van mijn eigen promotie-onderzoek durf ik hier te beweren dat het niet wat meneer Gambino hier beweert. Het interessante van de lijdende vorm is namelijk dat de impliciete handelende persoon vrijwel altijd menselijk is – moet zijn zelfs. In het Nederlands misschien net iets meer dan in het Engels, maar dan nog…

Ik geloof dat ik dit inzicht zelfs voor het eerst óver het Engels hoorde, ik geloof uit het werk van Scott Delancey, met als voorbeeldzinnetje:

The man was hit

Dat kan niet door bliksem zijn, dat moet door een ander persoon zijn. Bliksem kan vrijwel alleen maar als je dat expliciet maakt:

The man was hit by lightning

Een ander fraai voorbeeld ken ik via Robert Kirsner:

Er wordt gefloten

Dat kán geen fluitketel zijn, dat moet een mens zijn, die fluiter. Zelfs met door-bepaling is het gek.

Het is zelfs zo dat in een heleboel passieven de weggelaten handelende persoon ik of wij is – denk maar aan van die zinnen als:

Er kan worden geconcludeerd dat… Hieronder wordt beschreven dat… In het onderzoek werd vastgesteld dat… Er is besloten dat…

Persoonlijker kan bijna niet! Alleen: wel impliciet.

Dus, je kan zeggen dat het passief de verantwoordelijke voor de handeling impliciet houdt, en daarmee vaag en op afstand. Daar kun je een boel tactische en ook onethische dingen mee doen. Maar een animistische wereld schetsen waarin gebeurtenissen een eigen wil hebben zonder dat mensen ervoor verantwoordelijk zijn – nee. Júist niet, zou ik willen zeggen. 

Het passief kan de verantwoordelijke zo goed impliciet houden omdat wij mensen geneigd zijn onze eigen soort als de hoofd-verantwoordelijke voor alles te zien, en dus automatisch een mens invullen als handelende persoon als we geen andere signalen krijgen. Dat vond ik interessant aan mijn eigen onderzoek, dat op deze inzichten voortborduurde: wat zo’n talig verschijnselijk als het passief laat zien over hoe wij in de wereld staan.

Dus ik kon het even niet laten om dat hier uit te leggen. Zo af en toe kan ik sowieso niet laten om ten strijde te trekken tegen al te suffe dingen die er over het passief beweerd worden….