Nu de feestdagen erop zitten, blik ik nog één keer terug op de VIOT-conferentie. Voor de kerst schreef ik daar al over. Mijn bezoek leverde een stuk of drie tips op. Is dat niet wat weinig? Drie nee’s en één ja.

Nee 1: Mijn beeld is verre van volledig, niet eens representatief. Ik ben maar anderhalf van de ruim 2,5 dag geweest en de meeste lezingen vinden plaats in parallelsessies. Soms heb ik mijn keuze daaruit bepaald door mogelijk nut, dus praktische relevantie voor mijn werk. Maar niet altijd – ik ben ook wel naar vrienden en bekenden geweest, of naar iets wat me zomaar leuk leek. En ik heb dus sowieso meer niet gezien en gehoord dan wel. Wie weet wat ik gemist heb!

Nee 2: Er waren meer lezingen praktisch relevant, maar dan voor een andere praktijk dan de mijne. Ik heb bijvoorbeeld interessante dingen gehoord over AIDS-voorlichting in Afrika en schrijven op de middelbare school.

Nee 3: Fundamenteel onderzoek levert niet direct praktisch toepasbare adviezen op, maar is wel nodig. Ik heb bijvoorbeeld lezingen gehoord van Ronny Boogaart met respectievelijk Kim Verheij en Alex Reuneker over ‘ongehoorzame’ bijzinnen (die ‘los’ voorkomen, dus niet aan een hoofdzin vast) en over zinnen die beginnen met ‘Het is dat…’ (‘Het is dat ik je zo lief vind, maar anders had je de afwas mooi zelf mogen doen’). Met beide constructies kun je als taalgebruiker subtiel sturen. Mijn eigen onderzoek naar de lijdende vorm zat ook in die hoek (constructiegrammatica) en leidde wel tot praktische adviezen, maar dat hoeft dus niet eens, en zeker niet direct. Want we weten eigenlijk nog maar zo weinig over hoe taal nou écht werkt – en dat levert dit soort onderzoek dus op.

Ja. Maar dan de ja. Die sluit mooi aan bij het vorige punt: wat weten we nog weinig! Te veel taalbeheersingsonderzoek is onvoldoende praktisch relevant, niet zozeer omdat daar niet naar gestreefd wordt, maar omdat er een kloof gaapt tussen wat er in de praktijk gebeurt en de onderzoeksmethode. Er wordt al gauw geteld en gemeten en dan iets geconcludeerd, maar het is dan onduidelijk wat dat zegt en wat we daaraan hebben.  Meer methodologisch geformuleerd: de generaliseerbaarheid is sowieso een probleem, en zeker die naar naar een ‘echte’ praktijksituatie. En dat komt dus doordat we nog zo weinig weten.

Mijn indruk van deze conferentie was ook dat er misschien wel wat te snel gestreefd wordt naar dat tellen, meten en concluderen, zonder in het voortraject voldoende zorgvuldig te werk te gaan. Maar als je bijvoorbeeld niet duidelijk afbakent wát je telt, dan zijn je conclusies ook niet duidelijk. Of als je hele onderzoek gebaseerd is op één geval (één spreker, één tekst), dan kan alles wat je vindt sowieso toeval zijn. Of als je design te ingewikkeld is, dan vind je altijd wel ergens iets wat statistisch significant is, maar wat zegt dat dan? Enzovoort. Veel taalbeheersingsonderzoek is methodologisch niet zo sterk, en dan weet ik dus niet wat ik ermee aan moet.

Grondig onderzoek is tijdrovend. Gelukkig zag ik daar ook wel voorbeelden van. Ik verwacht bijvoorbeeld op termijn wel wat nuttigs uit het schrijfprocesonderzoek van Mariëlle Leijten en Luuk van Waes. Zij doen namelijk onderzoek naar hoe schrijven tegenwoordig écht gaat. Dus niet mensen in een soort isolement zetten waarin ze zich op één door de onderzoek bedachte taak concentreren, maar nee, kijken naar hoe schrijven gaat in een wereld waarin een schrijver  tijdens het schrijven talloze keren wegklikt naar bronnen voor het schrijven (‘even googlen’) of naar andere digitale dingen (‘even twitter kijken, even m’n e-mail checken’). Ze maken daar mooie plaatjes van. Het schrijven van één hele tweet ziet er daarin zo uit (stukje van hun handout):

Elk bolletje representeert de tijd doorgebracht op een bepaalde plek. De grootste bol is Twitter zelf, de kleinere zijn de ‘uitstapjes’ naar opgezochte informatie, zowel inhoudelijk als over Twitter-conventies. De onderzoekers combineren deze gegevens met bijvoorbeeld toetsaanslagen, zodat je precies kunt zien hoe bijvoorbeeld een uitstapje naar een informatieve website leidt tot een correctie in de formulering van de tweet.

Als dit al een eenvoudige tweet is, hoe ingewikkeld ziet een schrijfproces van een langere tekst er dan wel niet uit! Leijten en Van Waes lieten kort een plaatje zien van een offerte-schrijfproces… wauw! Wat een complexe chaos! Maar ook: herkenning! Ja, zo gaat schrijven tegenwoordig, maar dat vind je niet in de theorie erover. Tussen de bekende theorie en de praktijk gaapt dus een kloof, en die kun je met dit soort onderzoek dichten. Alleen is dat een behoorlijke onderzoeks-inspanning die een nauwgezette analyse van heel veel data vergt.

Toch leverde deze lezing wel ook meteen wat op: geruststelling voor schrijvers die het idee hebben dat schrijven iets heel gecontroleerds en beheersbaars is, wat lineair verloopt. Dus, en dat is dan mijn laatste VIOT-tip: rommelige schrijvers, wanhoop niet; schrijven is grillig, en dat is normaal!

Gister nog een dag naar het VIOT-congres geweest. Zelf gepresenteerd, samen met Marit en Eveline, en dat ging prima: het was druk, het liep goed, boel leuke en interessante reacties, dus aardige discussie naderhand. Met veel mensen gepraat ook. Naast vakgenoten kwam ik ook veel bekende studenten tegen: naast de Groningse ook vooral overal Leidse, die ik nog ken van de vakken die ik daar vorig jaar ken. De Leidse studenten Nederlands waren namelijk massaal ingezet voor alle mogelijke hand- en spandiensten tijdens de conferentie, dat was wel gezellig dus.

Maar goed, de praktische zaken – waar had een schrijvende professional wat aan? Ik ben naar een lezing geweest van Margreet Onrust over het gebruik van hyperbolen in columns. De conclusie was niet zo heel opzienbarend: tussen individuele columnisten is daarin meer verschil dan tussen de twee subgenres van de persoonlijke of literaire column enerzijds, en de maatschappelijke of polemische anderzijds. De discussie na afloop deed bij mij wel een lampje branden. Onrust concludeerde namelijk dat door preciezer te kijken naar de stijl van columnisten het ook makkelijker wordt voor onervaren columnisten om die stijl af te kijken en na te doen – iets wat ik ook altijd aanraad: kijk goed hoe andere, goede schrijvers het doen.

Maar, zei iemand anders, het is toch juist aantrekkelijk als je als columnist je eigen stijl hebt? Een krant neemt niet twee columnisten aan van wie de stijl op elkaar lijkt. ‘Hmm,’ dacht ik, ‘daar zit wat in.’ Maar Onrust bracht daar weer tegenin dat ze bij het adviseren over de stijl van columns natuurlijk niet denkt aan een tweede Martin Bril of Aaf Brandt Corstius, maar aan de hobby-columnist van het bedrijfs-, personeels-, of verenigingsblad, of van het eigen weblog. Die kunnen er wél wat aan hebben. En dat lijkt me terecht! Zo lang je het grote landelijke dagblad nog niet gehaald hebt, mag je de kunst heus wel afkijken.

Verder zat er aan het eind van de dag een duidelijk hoogtepunt door de presentatie van Eveline Pollmann – ook betrokken bij mijn presentatie, maar nu sprak ze over de resultaten van haar onderzoek naar de effectiviteit van schrijftrainingen in organisaties (dat ze deed in het kader van een stage bij Schouten & Nelissen, waar ik tot een paar jaar geleden voor gefreelancet heb, en dat is ook weer niet toevallig). Gek genoeg is zulk onderzoek er nauwelijks, en wat er is, is al oud en niet bijster positief. Ook Evelines resultaten zijn niet onverdeeld reden tot genoegzaamheid: zij vond wel degelijk effect, maar voor een deel is dat te verklaren doordat zij door haar onderzoek de deelnemers langer ‘bij de les’ hield.

Ik hoorde in Evelines verhaal een boel dingen die ik herkende, en die ik op dit weblog ook al vaker heb geroepen. Hier komen de belangrijkste conclusies:

• Beter schrijven vergt langdurige aandacht; het is niet iets wat je met een training van een (halve) dag bereikt. Het heeft een lange doorlooptijd waarin vooral regelmatige feedback zinvol is.
• Beter schrijven vergt ook inbedding in de organisaties: doe het samen met de hele afdeling, zorg dat de leidinggevende betrokken is, enzovoort.
• Een groeps-schrijftraining doet wel wat op het gebied van structuur en schrijfaanpak, maar niet van stijl. Het lijkt zinloos om op een training aandacht te besteden aan ‘vermijd het passief‘ en ‘schrijf geen jargon’. Stijl lijkt sowieso niet het grootste probleem in de praktijk, en het verbeteren ervan is intensief maatwerk.

Als Eveline helemaal klaar is, hoop ik nog een keer met haar verder te praten over haar resultaten en aanbevelingen. Daar horen jullie ook weer over natuurlijk!

Kort achter elkaar hoorde ik mensen mopperen over dubbele ontkenningen. Zo van dat ‘niet onaardig’ hetzelfde betekent als ‘aardig’, en wel zo simpel. Enerzijds is die gedachtegang logisch, zeker als je wiskundig denkt: twee keer min is plus. Anderzijds is taal geen wiskunde, en speelt er bij taal veel meer een rol dan simpelweg de logische betekenis.

Bij dubbele ontkenning speelt dat ‘veel meer’ een rol. Als je zegt ‘hij is aardig’, dan zeg je recht-toe-recht-aan dat hij aardig is. Maar als je zegt ‘hij is niet onaardig’, dan kun je je dat als volgt voorstellen:

Er zijn mensen die hem onaardig vinden. Ik ben het daar niet mee eens.

Dit wordt wel polyfonie genoemd: het is alsof er in ‘hij is niet onaardig’ twee stemmen te horen zijn, eentje die beweert dat hij onaardig is, en de stem van de spreker die dat ontkent.

Meer in het algemeen roept niet op wat het ontkent. Dat is een bekende – denk níet aan een roze olifant…. en waar denk je dan juist aan? Zelfs opvoeders weten het al, heb ik begrepen: zeg niet dat een kind iets niet mag doen, maar herformuleer het positief, zonder niet. Want als je zegt ‘niet vervelend doen tegen je zusje’ roep je dat vervelend doen juist op.

‘Niet onaardig’ roept dus een wereld op waarin die onaardigheid er wel is, of zou kunnen zijn. Het is dus een complexere uitspraak dan ‘aardig’, en dat kan soms nodig of nuttig zijn. Risico is natuurlijk wel dat de zin in zijn totaliteit te complex wordt, of dat die andere stem, andere wereld die je oproept er eentje is waar de lezer geen weet van heeft. Dat geldt bijvoorbeeld nogal eens in teksten waar veel input op is geweest. Eén van de input-gevers geeft gezegd dat de gekozen oplossing ‘ongeschikt’ is, en dan staat er later in de tekst dat die oplossing ‘niet ongeschikt’ is. Maar de lezer heeft geen weet van de ongeschiktheid, en kan die tweede stem dus niet plaatsen. Dan is ‘geschikt’ beter op zijn plaats.

Dus: niet zomaar gebruiken, die dubbele ontkenningen, maar ook niet nooit, dat hoeft niet!