Leuk stukje op Tekstblad.nl: vier onderzoeksresultaten over het communiceren van onzekerheid, in vier verschillende contexten. De tweede gaat over leiders in het bedrijfsleven. Als die onpersoonlijk formuleren (‘het is niet zeker’) komen ze als competenter over dan als ze dat persoonlijk doen (‘ik ben niet zeker’).
Op mijn sportweblog postte ik net een stukje over mijn ervaringen met een maand ‘athlete intelligence’ op duursportapp Strava. Het gaat over sportinhoudelijke dingen, maar ook een beetje over taal en schrijven en generatieve AI in het algemeen. Zo schrijf ik bijvoorbeeld dat ik die AI-toepassing graag zo zou opvoeden dat het niet parafraseert tussen kop en tekst. Er staat namelijk eigenlijk twee keer hetzelfde, maar dan in net andere woorden. Dat is wat ik sommige menselijke schrijvers ook moet leren overigens: de hoofdboodschap moet overkoepelen, niet samenvatten (= kort herhalen). Wel was ik onder de indruk van de goede zinnetjes. Inhoudelijk had ik er niets aan. Dat is de korte samenvatting, lees verder maar op dat andere blog.
Overigens: ik vertaal athlete met atleet, maar dat moet natuurlijk sporter zijn. Alleen ben je dan de afkorting AI kwijt, en SI betekent iets heel anders!
Kort na het VIOT-congres had ik vrijdag alweer zoiets: de jaarlijkse NACV-dag voor docenten academische communicatieve vaardigheden waar ik graag heen ga (zoals vorig jaar). Op basis van het programma stelde ik me voor dat het dit keer een soort studiedag ‘schrijfonderwijs in tijden van AI’ voor me zou worden, en daar had ik wel zin in.
Nou, dat liep wat anders. Op de heenweg strandde mijn trein in Rotterdam in meervoudige storingen; een stuk Randstadrail, tram en bus via Zoetermeer later was ik uiteindelijk een uur te laat ter plekke. En dat viel nog mee: er vervielen een paar praatjes omdat de spreker zich gewonnen had gegeven in de treinenchaos. (Ik kon me dat voorstellen: ik had ook overwogen om te draaien, vooral toen ik opgepropt in een benauwde metro druk stond te hannesen met de relevante apps om uit te vogelen hoe ik misschien toch nog in Leiden kon komen – wat overigens wel verbondenheid gaf met de lotgenoten.)
Bovendien waren er zieken, en zo was het programma nogal op de schop gegaan, en het was al niet zo heel veel. Daarbij een praktische consequentie: met soms maar 2 in plaats van 4 parallelsessies was er niet genoeg plek in de zaaltjes voor alle belangstellenden. Dat betekende staan en op de grond zitten. Na die reis trok ik dat even niet, en zo liet ik nóg een ronde praatjes gaan, waarin mijn voorkeurslezing toch al was vervallen.
Tsja, en daarbij nog wat randzaken die me anders misschien niet zwaar waren gevallen, maar nu wel: de zalen door de drukte warm en benauwd, geen garderobe, dus lopen sjouwen met tas en jas, heel slechte koffie, een rij voor de lunch, eerst niet genoeg vegetarische broodjes (was foutje, het kwam later goed)… Overmacht speelde een grote rol en mijn verwachtingen op basis van eerdere NACV-meetings ook, maar toch: ik vond het ronduit armoedig en voor mij zelf werd het alles bij elkaar zo een best wel zware dag.
Eerlijk gezegd: daar stond inhoudelijk niet genoeg tegenover. Ik heb uiteindelijk drie praatjes wel bijgewoond en die waren leuk, maar van het niveau: ‘dit is hoe wij in onze opleiding omgaan met AI’. Ik herkende vrij veel, vond af en toe een andere inkadering of werkvorm wel interessant maar ik hoorde weinig écht nieuws en ik miste overstijging van de ervaringen of iets van onderzoek of theorievorming.
Dat was jammer, maar het glas is beslist ook halfvol, zo concludeerde ik: ik ben wel goed bij, qua schrijven met AI. Ik bedoel: toen ChatGPT opkwam en ik ineens in trainingen vragen kreeg als ‘waarom moeten we zelf nog leren schrijven?’ wist ik me geen raad en ben ik me dus snel gaan verdiepen in het thema en ermee gaan experimenteren, zelf en in mijn trainingen. Dat heb ik echter niet heel erg veel gedaan: ik vind dat er aan het gebruik van generatieve AI dusdanig veel haken en ogen zitten dat ik er voor mezelf zeer terughoudend in ben. Daardoor is mijn ervaring ermee beperkt, vind ik zelf. Dat maakt me wel eens wat onzeker tegenover ‘heavy users’.
Maar vandaag stelde me gerust over wat ik weet over wat de opmars van AI betekent voor het leren schrijven voor hoger opgeleiden. Iedereen is nog aan het experimenteren kennelijk en echt vernieuwende inzichten zijn er niet. Ja, studenten moeten leren waarvoor ze AI wel en beter niet kunnen gebruiken, dat het het soms moeilijker dan wel slechter maakt, en dat het alleen maar belangrijker is geworden om zelf kritisch te kunnen lezen en denken én het schrijfproces goed te beheersen.
Dat wist ik allemaal al, zie mijn artikel in Tekstblad, maar de geruststelling dat ik niet ergens iets over het hoofd zie is de moeite waard. En gelukkig was het, net als in Antwerpen de week ervoor, wel gezellig en reed de trein terug naar huis gewoon in een keer door.
Als het enigszins uitkomt, ga ik er altijd heen: het VIOT-congres, de wetenschappelijke conferentie op mijn vakgebied. Vorige week was het weer zover, in Antwerpen, op een mooie plek in de oude binnenstad. De keer daarvoor was twee in plaats van de gebruikelijke drie jaar geleden en dat is de nieuwe frequentie, begrijp ik. Van mij mogen ze over twee jaar wat kritischer kijken naar het programma, want dat ging wat mij betreft als een nachtkaars uit: de eerste dag was overladen, de tweede dag was nog tot half 3 interessant, en daarna was er voor mij te weinig om nog voor in Antwerpen te blijven en dat heb ik dan ook niet gedaan.
Die krappe twee dagen waren echter wel weer de moeite waard, als uitje, reünie (zo noemde een vakgenoot het terecht) en ook wel omdat ik het leuk vond om het deel van mijn hoofd dat zich graag bezighoudt met methoden van onderzoek weer eens aan te spreken. Punt. Wat er ontbreekt hier is dat het zakelijk nuttig en dus inhoudelijk relevant voor mijn werk was, en dat klopt. De trend die ik twee jaar geleden signaleerde, dat ‘schrijven door/teksten van professionals’ uit is, zet zich voort.
Er was slechts één lezing met misschien een link naar mijn praktijk: die van Henk Pander Maat over herschrijven. Die was echter wel behoorlijk theoretisch en aan het eind ontging me iets – het was tegen het einde van die volle eerste dag en mijn hoofd was een beetje klaar. Mogelijk ook doordat de CO2-meter in de ruimte tot diepdonkerrode waarden was opgelopen – ik had zicht op de meter en vroeg me af waarom die er hangt als niemand er iets mee doet. Nouja, Henk gaat me z’n Powerpoint sturen en dan ga ik er nog eens beter over nadenken.
Er was wel een duidelijke rode draad – natuurlijk ook wel ingegeven door mijn keuzes in de parallel-sessies, maar de trend was meteen al gezet in de plenaire openingslezing: de taalbeheersing moet naarstig op zoek naar nieuwe onderzoeksmethoden. In die eerste lezing ging Hans Hoeken nader in op wat hij al samen met Daniel O’Keefe in 2021 op de kaart zette: dat het effect van tekstontwerpkeuzes op de overtuigingskracht in experimenteel onderzoek niet aan te tonen is.
Het effect van tekstontwerpkeuzes is er niet, klein en/of onvoorspelbaar. Later drukte Carel van Wijk het in zijn lezing uit als de ‘Januskop’ van tekstontwerpkeuzes: wat voor de een levendig geschreven is, is voor de ander verwarrend. De een vindt een informele stijl aardig een vertrouwd overkomen, een ander neemt zo’n tekst niet serieus. Mij leert dat dat je goed moet weten voor wie je schrijft, en ook dat je bij het schrijven niet je best hoeft te doen op perfectie.
Voor een schrijvende professional is zo’n relativerende boodschap niet verkeerd, maar voor onderzoekers is het slecht nieuws. Hoeken noemde zichzelf daarom tegenover het publiek de ‘meest deprimerende collega’. Maar zo zwart is het eigenlijk niet, zei hij zelf, en inderdaad: als met behulp van de juiste ontwerpkeuzes een tekst wel heel erg overtuigend te maken is, worden onze overtuigingen rechtstreeks bepaald door zo’n tekst. Dan zouden wij allemaal speelballen zijn in de handen van tekstschrijvers. Zo makkelijk is overtuigen gelukkig niet.
Toch is het ergens wel het ideaalmodel van de taalbeheersing, zo schetste Hoeken: dat er een recept zou zijn als, zeg: pak drie sterke argumenten voor, weerleg een zwak argument tegen, voeg er wat humor aan toe en een bepaalde dosis levendigheid, en klaar is je overtuigende tekst. Hij toonde daarbij een plaatje van een topkok. Maar, zo zei hij, wij taalbeheersers lijken eerder op de…
Zweedse kok van de Muppetshow (bron plaatje: https://nl.pinterest.com/pin/2251868552177727/)
Zo’n plaatje zat echt in Hoekens presentatie, heerlijk! Met als strekking: taalbeheersers-Zweedse-koks weten dus eigenlijk niet wat de succes-ingrediënten zijn van een overtuigende tekst. Hoeken liet zien wat dat voor de methoden van onderzoek betekent. Eén van de problemen is de vaagheid van de gemeten termen. Wat is ‘levendig’ bijvoorbeeld, als het om een tekst gaat? Hoeken bepleitte een stevigere fundering in de theorie, betere definities bijvoorbeeld.
Nou, de toon was gezet. In de rest van de conferentie werd ik heen en weer geslingerd tussen een soort vertwijfeling als er wéér een Zweedse kok op zoek ging naar een ingrediënt en op basis van weinig theorie, vage operationalisaties, twijfelachtige manipulatie van de onafhankelijke variabele* en wel een dikke dosis precisie-statistiek – steeds dikker, want dankzij een nieuwe methode kan iedereen aan de haal met mediërende factoren. Mij stoort dat al sinds ik als ‘buitenstaander’ (niet-wetenschapper) mijn vakgebied bekijk, dus al meer dan 25 jaar.
Maar aan de andere kant: er was ook hoop. Omdat het er nu eindelijk expliciet over ging. Meteen na Hoekens lezing verontschuldigden twee sprekers zich voor hun eigen verhaal, omdat ze moesten erkennen dat ze in de net door hem geschetste valkuil waren gevallen. En op donderdagochtend was een heel panel gewijd aan methoden voor het onderzoek naar het effect van stijl. Ook daar weer Zweedse koks, maar ook interessante discussie, overigens zonder duidelijke conclusie, hooguit iets over de waarde van ‘mixed methods’.
Buiten deze rode draad heb ik eigenlijk niet eens zo heel veel gehoord. Nouja, een paar andere presentaties. Over stoken als taalhandeling, spelfouten van ervaren schrijvers (kom ik nog een keer apart op terug), over herschrijven dus, en tot slot (nouja, voor mijn vertrek) een plenaire lezing door Walter Daelemans over generatieve AI, inzoomend op de mogelijkheden en beperkingen van Nederlandse taalmodellen.
Mijn conclusie van de twee dagen was: dikke inhoudelijke crisis. En daar ligt zowel dreiging als kans. De kans is dat er echt iets gaat veranderen. Ik zou niet weten welke kant op en hoe, maar dat is ook niet aan mij. Wel stemt het me hoopvol. Bij de dreiging voegt zich echter dat het geen makkelijke tijd is voor de wetenschap in het algemeen en voor Letteren in het bijzonder. Als Zweedse kok kun je wel over het ingrediëntje dat je toevoegt publiceren, en als dat voorop staat, verandert er weinig. Sterker nog, dan dreigt fragmentatie en steeds dieper wegkruipen in het laboratorium, in de zin van: steeds verder af komen te staan van wat gewone taalgebruikers doen met tekst. Want dat was bij sommige experimenten wel heel ver.
Ik kijk al uit naar het volgende congres, want ik ben benieuwd hoe de taalbeheersing er over 2 jaar voorstaat. Dat is wel spannend. Niet alleen signaleerde ik die inhoudelijke crisis en het nachtkaars-programma, maar ook waren er maar weinig deelnemers. Toch wat zorgelijke ontwikkelingen, lijkt me. Gaat het vakgebied die trend keren?
* Onafhankelijke variabele: de tekst en de herschrijving die je in het experiment aan proefpersonen voorlegt om ze met elkaar te vergelijken – als dat bijvoorbeeld maar één tekst is, kan alles wat je vindt toevallig aan die ene tekst liggen