Louise Cornelis

Een vriendin van mij kwam onlangs in het archief van Trouw een krantenbericht tegen van begin 1945 over hoe het toen op Walcheren was. Walcheren, waar ik geboren ben, was al bevrijd maar stond onder water als gevolg van de inundatie. Ze liet me een foto ervan zien omdat ze dacht dat ik het artikel wel interessant zou vinden en dat klopt, om twee redenen: inhoudelijk en als tekst. Over dat laatste hier.

Krantenberichten klonken toen echt anders, en dat is niet alleen omdat het taalgebruik archaïsch is. Ik ervoer het als subjectiever, meer meedenkend met de lezer: ‘Men zou verwachten dat… Dat is echter niet het geval’. Maar het grootste verschil vond ik frappant: het heeft geen boodschaptitel. De kop is:

De toestand op Walcheren

Mijn oog viel ook nog op een andere kop die net te zien was op de foto:

Reportage uit de Achterhoek en Twente

Ik was me er niet van bewust dat de boodschaptitel, dus de krantenkop die het nieuwsfeit ultrabeknopt samenvat, een vrij recente uitvinding is, althans, dat concludeer ik op basis van heel beperkte gegevens – er is vast meer over bekend, onderzoek naar wellicht en mogelijk trap ik voor de kenners van de geschiedenis van de journalistiek een open deur in.

Maar vanuit mijn ervaring met het aanleren van het schrijven van boodschaptitels aan adviseurs en aanverwanten vind ik het wel interessant dat deze 2 koppen precies illustreren wat leerders ‘fout’ doen: ze zijn vaak met beide vormvarianten al tevreden, want ze vinden het moeilijk om te zien dat er geen boodschap in zit. Met de 2 vormvarianten bedoel ik: onderwerp zonder uitspraak daarover (toestand – wat is daarmee dan?) en aanduiding van het genre (reportage – wat blijkt daaruit dan?). Beide soorten koppen komen voor in adviesrapporten en zijn dan, vind ik, een stap vooruit ten opzichte van alleen generieke aanduidingen als ‘analyse’ en ‘conclusie’. Die zijn verwant aan reportage als aanduiding van de functie van de tekst, maar daar staat tenminste nog iets inhoudelijks achter. 

Want dat is dus _mijn_ norm, geen absolute, vandaar ‘fout’ tussen aanhalingstekens en ‘vind ik’ in de alinea hiervoor: ik denk dat je lezers van rapporten, net als krantenlezers, bedient door de kop inhoudelijk te maken: een representatieve, kernachtige samenvatting of overkoepeling van de inhoud. Dan kunnen lezers goed bepalen of ze verder lezen of niet en heeft een lezer met haast meteen de kern te pakken. 

Maar het kan ook zeker anders. Het kon in 1944 anders, en het kan in adviesrapporten nog steeds anders. Ik moet boodschaptitels vaak bepleiten. Misschien hebben journalisten dat ook ooit gemoeten. Dat pleit is wel beslecht, want – ik pluk maar even een voorbeeld van nos.nl – ‘toestand in Kroatië‘ is nu echt not-done.

Een paar maanden geleden was ik hier kritisch op ellenlange zinnen in een boek dat ik toch wel de moeite waard vond. Ik heb nu net weer een boek gelezen met ellenlange zinnen, maar dat juist met plezier: van goed geformuleerde lange zinnen kan ik genieten. Net zoals van archaïsche termen, zoals in dit boek thans voor nu.

Het gaat om Absolute democratie. Kroniek van een aangekondigde afrekening van Ilja Leonard Pfeijffer. Ik heb dat vooral uitgelezen omdat ik genoot van de stijl. De inhoud las ik met veel instemming, maar ik trof er weinig nieuws in aan. Dat is op zich wel leuk, gelijk krijgen, maar ik had meer ‘routekaart naar een betere toekomst’ verwacht – dat belooft de achterflap.

De stijl heeft zo z’n eigenaardigheden die voor mij niet hoeven. Vooral: Pfeijffer schrijft soms overdadig expliciet, zoals mensen bij volledige doopnaam noemen, of helemaal voluit Zijne Majesteit Koning Fillip der Belgen, en data en tijdstippen met een precisie die er niet toe doet in het verhaal. Ik vind ook dat de voormalige lange columns of korte essays iets verder bewerkt hadden mogen voor een boek. Vooral de niet-aangepaste tijdsaanduidingen stoorden me. Het is gek om in een boek ‘6 april jongstleden’ te zien staan terwijl dat in 2024 was. Dat had wat minder gemakzuchtig gemogen, denk ik dan.

Maar daar stond veel tegenover. Hier komt een voorbeeld van een zin die ik met bewondering las (op p. 220):

Ten gevolge van de banaliteit van haar verschijningsvorm, de onkunde die bij haar uitvoering aan de dag wordt gelegd en gewenning bij het murw geslagen publiek dreigt de ontmanteling van de rechtsstaat en de democratie schouderophalend te worden gebagatelliseerd en zelfs door de scherpste analisten hoofdschuddend te worden gerelativeerd, als ware zij niets meer dan wat zij lijkt, een lachwekkende manifestatie van vulgariteit en domheid, terwijl de gewone mensen te kampen hebben met te veel reëel bestaande problemen in de vervloekte realiteit om zich abstracte zorgen te kunnen veroorloven.

Wauw!

Nog niet lang genoeg? Neem deze dan (p. 161), net als het vorige voorbeeld aan het begin van een hoofdstuk:

Toen ik een jaar en een maand geleden begon aan deze beschouwende kroniek, waarin ik wilde documenteren en analyseren op welke manier de democratie en de rechtstaat in Europa en elders hun glans verliezen en van hun glans worden ontdaan en hoe de traditionele democratische rechtsorde, onder druk van individuele politici, stromingen in de politiek en sentimenten in de maatschappij die oude verworvenheden als belemmeringen zien en die vanzelfsprekendheden uitdagen, een transformatie ondergaat, die in sommige landen sneller haar beslag krijgt dan in andere maar die geen enkele van de democratische naties onberoerd laat, en langs lijnen van geleidelijkheid of schoksgewijs wordt vervangen door in beginsel democratisch gelegitimeerde regimes met autocratische aspiraties, waarbij de machtsbalans steeds verder doorslaat ten gunste van fascistoïde ideologieën, en toen ik mij aan de kwijting van deze mijzelf gestelde opdracht zetten in de angstige verwachting dat ik en mijn lezers met mij om deze redenen getuige zouden zijn van ontwikkelingen in die de historie van ons continent en van de westerse wereld verregaand zouden beïnvloeden, koos ik de kracht van het woord als uitgangspunt.

Die is wel heel complex, maar waardoor ik er toch goed doorheen kom, is dat het inhoudelijk een samenvatting is van waar het de hele tijd over gaat. Pfeijffer kan zich zo’n zin permitteren omdat de lezer achtergrondkennis heeft, en al lezend ‘oja, da’s waar ook’ kan denken. Je zou de zin kunnen parafraseren met ‘bij waar ik het tot nu toe over heb gehad, koos ik…’ of ‘bij wat ik hier aan het doen ben, koos ik…’ 

Het is dus niet alleen de complexiteit van een lange zin, en al helemaal niet het aantal woorden, het gaat ook om wat de zin doet in het opbouwen van de informatie van het betoog. Als die bekend is, is een lange zin beter te behappen dan als de informatie nieuw is.

Van neerlandistiek.nl leerde ik onlangs een nieuw woord: ergodisch. Voor ergodische literatuur moet je moeite doen. Of liever gezegd, afgaande op de Wikipedia-omschrijving van ergodisch: het is een literair werk dat verschillende vormen aanneemt, onder invloed van wat lezers ermee doen. Dat klinkt leuk en uitdagend en het geeft lezers vrijheid om hun eigen weg te bepalen in het literaire werk. Waarom gebeurt dat niet vaker? Digitale middelen geven er allerlei opties voor.

Nouja, ik weet wel een beetje waarom het niet vaker gebeurt. Ik heb zoiets ooit (25 jaar geleden) al eens uitgeprobeerd met een essay dat ik moest schrijven voor een opleiding en dat werd toen niet gewaardeerd. Ik had de tekst piramidaal opgebouwd, met een inleiding met hoofdboodschap op een vaste plek vooraan. Voor die hoofdboodschap had ik vier argumenten, ieder op 1 A4’tje, met boodschaptitel, en die 4 papieren zaten los van elkaar in een mapje. Ik moest het essay onder mijn groepsgenoten verspreiden en bij elk van hen zaten die 4 blaadjes op een willekeurige volgorde in het mapje. In de inleiding stond daarover uitleg, ook dat je ze op een andere volgorde mocht lezen dan die waarin je ze kreeg. Als ik het me goed herinner, had ik daarbij verwezen naar websites (hypertekst), waarbij je ook zelf in het menu kiest hoe je verder gaat. 

Ik was benieuwd hoe mijn groepsgenoten en docenten de experimentele vorm zouden waarderen. Ik dacht: ik geef mijn lezers maximale vrijheid. Maar zij vonden mij maar gemakzuchtig: ik was het bepalen van de ‘juiste’ of ‘beste’ volgorde uit de weg gegaan en had dat in hun schoenen geschoven. Ik dacht toen: ze hebben er niks van begrepen, er ís geen juiste/beste volgorde, dat is het hele punt. Dat denk ik nog steeds, maar door dat ‘moeite doen’ in het neerlandistiek-stuk denk ik nu: sommige lezers willen helemaal geen moeite doen. De schrijver moet alles voor ze bepalen. Vandaar ook, denk ik, dat ergodische literatuur marginaal is.

Het zijn de twee kanten ervan: moeite doen versus vrijheid om je eigen weg te gaan. Ik heb nooit meer verder durven experimenteren. Ik denk dat er wel degelijk ruimte is voor ‘ergodische’ adviesrapporten, maar dat die beperkt en klein is: een niche. Voor lezers die erg van vrijheid en autonomie houden. Zo veel dat ze er wel wat moeite voor willen doen.

Ik hoef niet vaak in te loggen bij Microsoft. Ik heb daardoor geen automatisme ervoor, en heb wel de ervaring dat er soms iets misgaat waardoor ik tevergeefs zit te wachten op een code. Onlangs had ik de hapering in de gaten en kon ik gauw een screenshot maken voor dit blog. Omdat het gaat om de formulering.

Ergens in het inlogproces verschijnt dit scherm:

Ik lees dat ‘Verificeer je e-mail’ als ‘Ga nu in je e-mail kijken of het klopt’. Dus ik lees dat, alleen die grote letters natuurlijk, en schakel dan prompt over naar m’n e-mailprogramma en wacht daar tevergeefs. Dat weet ik nu, en toch ging het laatst weer mis.

De zin na ‘Verifieer je e-mail’, ‘Er wordt een verificatiecode verzonden’, maakt het erger. Dan denk ik dus: die is onderweg. Wat dan al gek is in relatie tot de volgende zin: hoe kan er iets onderweg zijn wat ik nog moet invullen? ‘Code verzenden’ is ook verwarrend, want ik vul m’n e-mailadres in, dat verzend ik dus aan hen. Ik moet dat dan dus begrijpen als iets wat ik moet doen (klikken) zodat zij (nouja, de computer) die code naar mij kan verzenden. Misschien is zelfs dat voorbeeld-e-mailadres ook nog verwarrend, omdat dat staat op de plek is waar ik iets in moet vullen. Daar verwacht ik geen voorbeeld. Maar ik weet dat nu, en ik kan me niet meer herinneren hoe ik dat eerst ervoer.

Ik weet inmiddels wat ik moet doen, maar nog neem ik soms eerst een verkeerde afslag. En ik herinner me dat ik er in het begin even op moest puzzelen wat er nou in welke volgorde van mij verwacht werd.

Nou ben ik geen UX-designer, maar ik denk dat het een stuk zou schelen als er in vet zou staan ‘Verificatie van e-mail’, dan voel ik me minder aangesproken. Maar nog beter zou ik vinden als de ‘call to action’ eenduidiger was en persoonlijker. De grote letters zouden dan iets moeten zijn als: ‘Vul hieronder je e-mailadres in’ en dan in kleinere letters ‘zodat wij kunnen nagaan of dat klopt’ ofzoiets. De ‘code wordt verzonden’-zin zou naar achter moeten, want dat volgt pas na het invoeren van het adres. De button zou moeten slaan op wat ik moet doen. En ik zou de eerste keer ook nog willen weten: en dan? 

Dan krijg je dus zoiets, nog korter ook:

Vul hieronder je e-mailadres in

Als het ingevulde e-mailadres klopt, ontvang je op dat adres een code. Daarmee kun je in de volgende stap inloggen.

[ invulvak ] 

[ Button: ] Bevestig e-mailadres

Een woord dat ik best vaak wegredigeer in de rapporten waar ik mee werk, is rondom. Ik krijg er jeuk van, en waar dat in zit, kan ik illustreren aan de hand van een zinnetje dat me vandaag opviel in een bericht op nos.nl over ‘match momentum‘:

Het is een statistisch foefje dat tijdens de coronajaren is ontwikkeld en in de sportwereld snel aan populariteit wint. Liefhebbers van Engels voetbal zien het bijvoorbeeld al twee seizoenen gebruikt worden rondom Premier League-wedstrijden.

Ik heb bij rondom nog de ruimtelijke associatie, dus als iets rondom iets anders is, is het juist niet daarbinnen – overlapt het niet, valt het niet gelijk, maar zit het er juist naast, aan alle kanten. Dit is dus in mijn ogen gewoon fout. Ik zou er tijdens of bij van maken.

Ik zie rondom zo gebruikt met enige regelmaat in rapporten. Het drukt een associatie uit (denk ik), maar dan een heel vage. Dat is ook wat het wollig maakt, en dus een woord dat beter te vermijden is als je helder wil schrijven. Het is een kwestie van even bedenken wat je precies wil zeggen.