Van neerlandistiek.nl leerde ik onlangs een nieuw woord: ergodisch. Voor ergodische literatuur moet je moeite doen. Of liever gezegd, afgaande op de Wikipedia-omschrijving van ergodisch: het is een literair werk dat verschillende vormen aanneemt, onder invloed van wat lezers ermee doen. Dat klinkt leuk en uitdagend en het geeft lezers vrijheid om hun eigen weg te bepalen in het literaire werk. Waarom gebeurt dat niet vaker? Digitale middelen geven er allerlei opties voor.

Nouja, ik weet wel een beetje waarom het niet vaker gebeurt. Ik heb zoiets ooit (25 jaar geleden) al eens uitgeprobeerd met een essay dat ik moest schrijven voor een opleiding en dat werd toen niet gewaardeerd. Ik had de tekst piramidaal opgebouwd, met een inleiding met hoofdboodschap op een vaste plek vooraan. Voor die hoofdboodschap had ik vier argumenten, ieder op 1 A4’tje, met boodschaptitel, en die 4 papieren zaten los van elkaar in een mapje. Ik moest het essay onder mijn groepsgenoten verspreiden en bij elk van hen zaten die 4 blaadjes op een willekeurige volgorde in het mapje. In de inleiding stond daarover uitleg, ook dat je ze op een andere volgorde mocht lezen dan die waarin je ze kreeg. Als ik het me goed herinner, had ik daarbij verwezen naar websites (hypertekst), waarbij je ook zelf in het menu kiest hoe je verder gaat. 

Ik was benieuwd hoe mijn groepsgenoten en docenten de experimentele vorm zouden waarderen. Ik dacht: ik geef mijn lezers maximale vrijheid. Maar zij vonden mij maar gemakzuchtig: ik was het bepalen van de ‘juiste’ of ‘beste’ volgorde uit de weg gegaan en had dat in hun schoenen geschoven. Ik dacht toen: ze hebben er niks van begrepen, er ís geen juiste/beste volgorde, dat is het hele punt. Dat denk ik nog steeds, maar door dat ‘moeite doen’ in het neerlandistiek-stuk denk ik nu: sommige lezers willen helemaal geen moeite doen. De schrijver moet alles voor ze bepalen. Vandaar ook, denk ik, dat ergodische literatuur marginaal is.

Het zijn de twee kanten ervan: moeite doen versus vrijheid om je eigen weg te gaan. Ik heb nooit meer verder durven experimenteren. Ik denk dat er wel degelijk ruimte is voor ‘ergodische’ adviesrapporten, maar dat die beperkt en klein is: een niche. Voor lezers die erg van vrijheid en autonomie houden. Zo veel dat ze er wel wat moeite voor willen doen.