De vorige week overleden Wim T. Schippers was in meerdere opzichten grandioos. Ik sta daarom vandaag kort even stil bij zijn overlijden, door mijn belangrijkste herinnering aan zijn werk (nouja, samen met de pindakaasvloer) op te schrijven.

Eén van de dingen die Schippers goed kon, was spelen met het verschil tussen de letterlijke betekenis van een uiting en de strekking. Dat het de strekking is die de hoofdrol speelt in communicatie, is een van de dingen die beginnende studenten Nederlands of taalkunde moeten leren, inclusief de principes op basis waarvan wij mensen die strekking afleiden uit de woorden. Vandaar dat er in het eerstejaars vak dat ik zo’n 20 jaar geleden in Leiden gaf, Taal & Handelen, cartoons van Sjef van Oekel zaten.

Eentje is mij in het bijzonder bijgebleven. Je ziet Sjef in de trein zitten, en hij rookt een dikke sigaar. Dan komt de conducteur en die zegt:

Er wordt hier niet gerookt.

Waarop Sjef antwoordt:

O nee?

Hilarisch. We voelen het allemaal aan: Sjef reageert op de niet-bedoelde strekking van de conducteur, alsof het een feitelijke constatering, terwijl de conducteur het als gebod (‘roken is hier verboden’ of ‘u mag hier niet roken’) bedoelt. Maar hoe weten we dat? Dus hoe komen we van uiting tot strekking in dit geval? Dat zou voor dat vak een mooie tentamenvraag geweest zijn! Ik geef een hint.